• 1
• 2
• 3
• 4
• 5

سوره كهف‏

اين سوره مكى است.

ابن عباس گويد: تنها آيه: وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ در داستان عيينة بن حصن فزارى در مدينه نازل شده است.

تعداد آيات:

به عدد بصريان 111 و بعدد كوفيان 110 و بعدد شاميان 106 و بعدد حجازيان 105 آيه است (بموارد اختلاف در جاى خود اشاره خواهيم كرد).

فضيلت سوره:

ابى بن كعب، از پيامبر گرامى اسلام روايت كرده است كه هر كس اين سوره را بخواند، تا هشت روز از هر فتنه‏اى آسوده است. اگر در اين هشت روز، دجال ظهور كند، خداوند او را از فتنه وى حفظ كند و هر كس آيه آخر آن «قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ...» را هنگام رفتن به بستر خواب بخواند، از بستر او نورى بسوى كعبه مى‏درخشد كه در كنار آن فرشتگانى از درگاه خدا برايش طلب رحمت مى‏كنند، تا از خواب برخيزد. اگر در مكه باشد و اين آيه را بخواند، نورى از بستر او به بيت المعمور مى‏تابد، كه در كنار آن فرشتگان برايش طلب رحمت مى‏كنند، تا از خواب برخيزد.

سمرة بن جندب از آن بزرگوار روايت كرده است كه: هر كس ده آيه از سوره كهف از حفظ بخواند، فتنه دجال به او زيانى نمى‏رساند و هر كس همه سوره را بخواند، داخل بهشت مى‏شود.

فرمود:

- آيا سوره‏اى به شما نشان دهم كه وقتى نازل شد، هفتاد هزار فرشته، آن را همراهى كردند و عظمت آنها آسمانها و زمين را فرا گرفته بود؟

گفتند:

آرى.

فرمود:

- سوره اصحاب كهف است. هر كس در روز جمعه، اين سوره را بخواند، خداوند تا سه روز بعد از روز جمعه ديگر او را مى‏آمرزد و به او نورى مى‏بخشد كه به آسمان مى‏رسد و در فتنه دجال، از خطر محفوظ است.

واقدى به اسناد خود از ابو الدرداء، از پيامبر گرامى اسلام روايت كرده است كه: هر كس ده آيه اول سوره كهف را حفظ كند، اگر دجال را درك كند، ضررى نمى‏بيند. هر كس اواخر سوره كهف را از حفظ كند، در روز قيامت، نورى با اوست.

همچنين از آن بزرگوار روايت شده است كه: هر كس سوره كهف را در روز جمعه بخواند، تا شش روز از هر فتنه‏اى آسوده است و اگر دجال بيرون آيد، از شر او محفوظ است.

عياشى به اسناد خود از امام صادق (ع) روايت كرده است كه: هر كس سوره كهف را در هر شب جمعه‏اى بخواند، شهيد از دنيا مى‏رود و خداوند او را با شهيدان مبعوث مى‏كند و در روز قيامت، در موقف شهيدان مى‏ايستد.

تفسير سوره:

خداوند سوره بنى اسرائيل را با حمد و توحيد و يادى از پيامبر خاتمه داد.

سوره كهف را نيز با حمد و توحيد و وصف قرآن و پيامبر، آغاز مى‏كند، تا ابتداى اين سوره با پايان آن سوره، ارتباط داشته باشد.

فرمود:

[سوره الكهف (18): آيات 1 تا 6]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى‏ عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً (1) قَيِّماً لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً (2) ماكِثِينَ فِيهِ أَبَداً (3) وَ يُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً (4)

ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ كَذِباً (5) فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى‏ آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً (6)

ترجمه:

ستايش خدا راست كه اين كتاب را- كه استوار است- بر بنده خود نازل كرد و در آن انحرافى قرار نداد. تا از جانب خود، از عذابى سخت بترساند و مؤمنان كه عمل نيكو انجام مى‏دهند، بشارت دهد كه آنها را پاداشى نيكوست. و هميشه در آن بسر مى‏برند. و كسانى را كه گفتند: خداوند فرزندى گرفته است، بيم دهد. آنها را باين سخن، دانشى نيست و همچنين پدرانشان. چه كلمه بزرگى از دهانشان بيرون مى‏آيد! چيزى كه جز دروغ نمى‏گويند. شايد تو از پى ايشان، از غم اينكه به اين قرآن ايمان نمى‏آورند، خود را هلاك كنى.

قرائت:

من لدنه: بروايت يحيى، ابو بكر به اشمام ضمه دال و كسر نون و هاء و ديگران بضم دال و سكون نون خوانده‏اند.

وجه قرائت اول اينست كه: ضمه را از دال حذف مى‏كنند و از آنجا كه دو ساكن جمع ميشود، نون را كسره مى‏دهند. علت اشمام ضمه اينست كه حاكى باشد از اين كه در اصل داراى ضمه بوده است.

ممكنست «من لدنه» متعلق به شديد، يا صفت باشد.

لغت:

عَوج: كجى و انحرافى است كه به چشم ديده شود. مثل: كجى چوب و «عِوج» كجى و انحراف معنوى است و بچشم قابل رؤيت نيست. مثل كجى در دين و سخن.

قيم: مستقيم.

باخع: قاتل مهلك. شاعر گويد:

الا اى هذا الباخع الوجد نفسه             لشى‏ء نحته عن يديه المقادر

يعنى: اى كسى كه غم و اندوه، بخاطر چيزى كه قضا و قدر، از دسترست خارج ساخته، ترا كشته است.

اسف: غم و اندوه شديد. اسف و اسيف: اندوهگين.

اعراب:

قيماً: حال از كتاب. عامل آن «انزل».

أَنَّ لَهُمْ أَجْراً: به تقدير «بأن لهم اجرا».

ماكثين: حال. يعنى «خالدين».

كَبُرَتْ كَلِمَةً: در باره نصب «كلمة» اختلاف است: سراج گويد: مفسر ضمير مستتر است. مثل «نعم رجلا زيد» يعنى «كبرت الكلمة كلمة تخرج» مخصوص بذم نيز محذوف است. برخى گويند: تميز است. مثل «تصببت عرقا» و اصل آن «كبرت كلمتهم الخارجة من افواههم» است. شاعر گويد:

و لقد علمت اذا الرياح تناوحت             هدج الريال تكبهن شمالا

يعنى: دانستم كه چون بادها همچون درهم آميختن آب دهان درهم آميزند، بادهاى شمالى آنها را وارونه ميسازند. در اينجا «شمالا» تميز است.

كسانى كه «كلمة» را برفع قرائت كرده‏اند، آن را فاعل مى‏دانند.

منظور از «كلمه» جمله «اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً» است همانطورى كه به قصيده، كلمه گويند.

بنا بر قرائت رفع، جمله «تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ» صفت و مرفوع است. اما بر قرائت نصب، اين جمله صفت نيست، زيرا تميز بايد نكره باشد و اگر كلمه‏اى داراى صفت باشد، از نكره بودن خارج ميشود و نمى‏تواند تميز باشد. حال هم نمى‏تواند باشد، زيرا حال بجاى صفت است، ديگر اينكه حال را براى نكره نمى‏آورند. بهتر است كه خبر مبتداى محذوف باشد.

اسفا: حال. زيرا مصدرى است كه به جاى صفت نشسته است.

إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا: «ان» را مى‏توان به فتح خواند و مى‏توان به كسر خواند، لكن در قرآن كريم به كسر قرائت كرده‏اند.

مقصود:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى‏ عَبْدِهِ الْكِتابَ: در اينجا خداوند متعال بمردم دستور مى‏دهد كه بگويند: ستايش خداوند راست كه بر بنده خود حضرت محمد (ص) قرآن نازل كرد و او را در ميان خلق، برانگيخت و برسالت اختصاص داد و او را نبى و رسول خود گردانيد.

وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً: ابن عباس گويد: يعنى قرآن كريم، مستقيم و معتدل است و در آن تناقضى نيست.

فراء گويد: يعنى قرآن كريم بر ساير كتب آسمانى برترى دارد و آنها را تصديق و محافظت مى‏كند و باطل را از آنها دور مى‏سازد و در عين حال ناسخ احكام آنهاست.

ابو مسلم گويد: يعنى قيمت قيمت و ارزش احكام دينى بقرآن است و براى تعيين ارزش آنها بايد بقرآن رجوع كرد. همانطورى كه بايد براى تعيين ارزش خانه، بقيمت آن مراجعه كرد.

اصم گويد: يعنى قرآن كتابى است كه تا روز قيامت، باقى مى‏ماند. جمله «لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً» يعنى: طورى نيست كه مطالب آن در هم پيچيده و غير قابل فهم باشد. بقولى يعنى: در مطالب آن اختلاف و تناقضى نيست. چنان كه مى‏فرمايد:

«وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً» (نساء 82: اگر از جانب غير خدا بود، در آن اختلاف بسيارى مى‏يافتند) عوج كلام، يعنى فساد و بطلان و بى‏فايده بودن آن.

اكنون در باره بيان فايده انزال قرآن مى‏فرمايد:

لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً مِنْ لَدُنْهُ: تا پيامبر مردم را از عذاب و غضب خداوند بترساند و آنها ايمان بياورند.

وَ يُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً:

و كسانى را- كه تصديق خدا و رسولش مى‏كنند و كارهاى پسنديده انجام مى‏دهند- به پاداش نيكوى آخرت، در برابر ايمان و نيكو كاريشان بشارت دهد. اين پاداش نيكو همان بهشت است.

ماكِثِينَ فِيهِ أَبَداً: اين پاداش، جاودانى است و آنها هميشه از آن برخوردارند.

وَ يُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً: و قريش را كه مى‏گويند: فرشتگان دختران خدا هستند، بترساند. چنان كه حسن و محمد بن اسحاق گويند.

سدى و كلبى گويند: منظور يهود و نصارى است. در آيه قبل انذار و ترسانيدن پيامبر متوجه عموم و در اينجا متوجه كسانى است كه خدا را صاحب فرزند مى‏دانند، زيرا در اين خصوص، آنها از پدران خود تقليد مى‏كردند و بر نادانى خود اصرار داشتند و حاضر نبودند كمى بهتر فكر كنند. بعلاوه همينها مردم را از دين باز مى‏داشتند.

ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ: اينها و نياكانشان، اين سخن زشت را از روى جهالت مى‏گويند و دليلى ندارند. برخى گويند: يعنى آنها و پدرانشان بخداوند علم ندارند.

كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ: چه كلمه بزرگى از دهان آنها بيرون مى‏آيد! سخن، عرض است و داخل يا خارج نمى‏شود. اين قبيل استعمالات، مجازى هستند.

إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً: اين‏ها جز دروغ، چيزى نمى‏گويند.

فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى‏ آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً:

اثر وجودى قوم تو چيزى جز تمرد و سركشى نيست. همينها هستند كه مى‏گفتند: تا چشمه‏اى از زمين براى ما نجوشانى، ايمان نمى‏آوريم. شايد اگر بقرآن ايمان نياورند، تو بر اين كار آنها دچار تأسف و اندوه شديد گردى و جان خود را بمهلكه اندازى.

برخى گويند: يعنى تو نسبت به آنها مهر مى‏ورزى و پس از مرگشان بحال زار آنها چندان تأسف مى‏خورى كه جان خود را به خطر اندازى.

برخى گويند: يعنى بعد از اعراض و روى گردانى آنها دچار تأسف مى‏شوى و ...

ابن عباس و قتاده گويند: اسف، يعنى خشم و غضب.

بدينترتيب، خداوند پيامبر خود را از اينكه: چندان بهدايت آنها دلبستگى داشته باشد، كه اگر ايمان نياورند خطر مرگ او را تهديد كند، مورد سرزنش قرار مى‏دهد.

[سوره الكهف (18): آيات 7 تا 8]

إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً (7) وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً (8)

ترجمه:

ما چيزهايى كه در روى زمين است، زينت آن قرار داده‏ايم تا مردم را بيازماييم كه كداميك نيكوكارترند و آنچه را كه بر روى زمين است، خاك باير مى‏سازيم.

لغت:

صعيد: سطح زمين. زجاج گويد: راهى كه در آن گياه نروييده است.

جرز: زمينى كه در آن گياهى نرويد. به سال قحطى هم بر اثر نروييدن گياه و كمى باران «جرز» گفته مى‏شود.

اعراب:

ايهم: مبتدا. زيرا اين كلمه استفهام است و استفهام بايد در صدر كلام باشد، بنا بر اين «نبلو» را كه مفيد معناى علم است، معلق ساخته است.

مقصود:

اكنون خداوند متعال مى‏فرمايد: خالق نعمتها منم و بازگشت امتها بسوى من است. مى‏فرمايد:

إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها: ما رودها و درختها و جمادات و نباتات و حيوانات را براى زمين و مردم آن زينت قرار داده‏ايم.

لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا: تا مردم را بيازماييم و معلوم سازيم كه كداميكشان نيكوكارترند؟

مقصود اين است كه: رفتار ما رفتار كسى است كه مى‏خواهد بوسيله آزمايش، برفتار مردم و حالات باطنى آنها پى‏ببرند و الا ما بحال مردم آگاهيم. امثال اين مطلب، در جاهاى ديگر قرآن آمده است.

برخى گويند: معناى ابتلا و آزمايش، همان امر و نهى مردم است، زيرا بوسيله امر و نهى، مردم مطيع از عاصى شناخته مى‏شوند.

برخى گويند: مقصود از زينت زمين مردان است. برخى هم گويند: مقصود علما و انبياست.

وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً: ما زمين را بعد از آبادى ويران مى‏سازيم و سطح آنها را صاف و هموار مى‏كنيم بطورى كه خشك و فاقد گياه باشد.

دلالت:

از جمله «أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» بر مى‏آيد كه خداوند از مردم، عمل صالح خواسته و كارهايى كه آنها مى‏كنند، به اراده و اختيار خود ايشان است و از جانب خداوند اجبارى متوجه آنها نيست. بديهى است كه اگر چنين نبود، آزمايش آنها غلط بود، بنا بر اين عقيده جبريان باطل است.