رقیه تنها یک کودک خردسال نیست! رقیه تنها یک امامزاده نیست! رقیه تنها دختر دردانه حسین(ع) نیست؛ رقیه، رمزی از رازهای عاشوراست

آن هنگام که حسین بن علی (ع) مدینه را به مقصد کوفه برای نجات آنها که نامه نوشته بودند و از ظلم یزید شکوه کردند، ترک کرد و عازم کربلا شد می‌دانست که تقدیر چگونه رقم خورده است... جبرییل خبر قیامت عاشورا را به محمد امین(ص) داده بود و آدم (ع)بر نام حسین و مظلومیتش گریسته بود...

مگر می شود که حسین(ع) نداند که قدم در کدام وادی می نهد و سرنوشت خاندانش چگونه می شود؟

به او فرمان داده شده بود که با زنان و کودکان به این سفر برو که آنها رسولان و پیامبران نهضت تو خواهند شد...

زینب (س) قافله سالار این رسولان بود

و رقیه نیز پیام آوری برای تمام آنهایی که تاریخ را امروز در غزه تکرار می‌کنند و رقیه‌ها را بی آنکه بدانند به مسلخ عشق می‌برند؛ و چه خیال خامی که رقیه‌ها همیشه بر تارک تاریخ بهترین راویان حماسه و خون‌اند...

و باید دانست که عاطفه همه عالمیان در کفه ترازوی وجودی رقیه ۳ ساله می شکند چه کرده است رقیه با تاریخ کربلا؟...

حسین(ع) اسطوره تسلیم و بندگی خداوند است در عاشورا

زینب(س) اسطوره صبر است

عباس(ع) نماد شجاعت و وفاداری

و رقیه...و رقیه؛ مظهر عاطفه و دلبستگی و بندگی در عین کودکی...

چگونه است که کودکی با فهم کودکانه اش اینچنین بی امام بودن را تاب نمی آورد و در پی گمشده‌اش جان می‌سپارد؟

رقیه در پشت پرده حجاب، رازهای نگشوده کربلا را دیده است

قلب کوچکش بدون پدر دیگر قادر به تپیدن نیست

عزاداری و شکوه اش هم در سوگ پدر تاریخ را شرمگین می کند

بابا... عمه ام را زدند!

بابا... ما را بر شتر بی جهاز سوار کردند

بابا... آنها که برایت دعوتنامه فرستادند؛ در کوچه و خیابان بر سر بریده تو هلهله کردند و به ما خندیدند!

حکایت غریبی است؛ حکایت رقیه با سر بریده پدر که فهم بشری از دریافت آن عاجز است؛ داستان دلدادگی و اطاعت محض از ولی زمان است و...

دیگر اینجا گفتگو را راه نیست پرده افکندند و کس آگاه نیست

تنها ایستادن بر بلند ترین قله های جلال و صبر و حلم، درس کوچکی است که کودکان حسین(ع) به آیندگان آموختند و رقیه کلید رازهای ناگشوده فرهنگ عاشوراست...

آن هنگام که خورشید وجودت در گودی قتلگاه به خون نشست و لحظاتی بعد در افق کربلا طلوع کرد، آسمان تیره و تار شد.

صدای برادرم علی بن الحسین(علیه السلام) را می‌شنیدم که به عمّه‌ام زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) فرمود : این همان لحظه‌ای است که همه ارکان هستی، از زمان هبوط آدم(علیه السلام) تا قیامت کبری بر آن گریسته‌اند.

زمین و زمان ناله می‌کرد و کودکان می‌دویدند. نبودی ببینی که دامنهایشان آتش گرفته بود و از گوشهایشان خون می‌چکید و من در آن میان مأمن و مأوایی جز دامن عمّه‌ام نداشتم. زمان به سختی می‌گذشت.قرار بر رفتن نداشتم. دوست داشتم که بیشتر نزدت می‌ماندم. اماّ مگر داغ تازیانه ها‌ بر جان کوچکم امان داده بود؟ کربلا جهنّم دشمنان تو شده بود و بهشت تو و یارانت. نمی‌توانستم چشم از چشمان به خون نشسته‌ات بردارم.

مرا به زور می‌کشیدند. چقدر سخت بود جدا شدن از پاره‌پاره‌های وحی.

کاش مانده بودم و غبار از چهره‌ات برمی‌گرفتم. کاش پروانه وار دور شمع وجودت می‌گشتم و در پرتو عشق تو می‌سوختم. قرار بر رفتن نبود. از پا‌های آبله دارم بپرس که در این مسیر چقدر دویدم و الآن که سر زیبای تو در دامنم به میهمانی آمده؛ در گوشه‌ی این خرابه، در شهری که مردمانش بویی از مردانگی نبرده‌اند، به برکت آمدنت آرام گرفته ام.

من بهشت را در آغوش گرفتم، من به وصال محبوبم رسیدم.

اماّ ای کاش زودتر می‌آمدی چون رقیّه‌ات دیگر توانی در جان خسته و رنجورش ندارد.

دختر سه‌ساله‌ای که گرمی چشمانت او را متعالی می‌کرد.

می‌گویند من رقیّه‌ام۱،کسی که جهتش به سوی تعالی است. آری، از آن زمان که در تقدیر تو متولد شدم؛ من دختر تو شدم و تو بابای من، رفعت گرفتم و بال‌و پر برای پرواز در آوردم و برای عروج آماده شدم.

من در کربلا دیدم که ملائکه به تو و اهل بیتت غبطه می‌خوردند. خودم صدای شیون آن‌ها را هنگامی که بر سرنیزه بودی شنیدم.

خودم دیدم که دسته‌دسته جنیان و ملائکه از برای یاری تو آمدند و در برابرت زانو زدند.

خودم دیدم که از مقتل تو آیه والشّمس‌وضحِها تفسیر شد، خودم دیدم که خداوند تأویل آیه‌ی «یا ایها النفس المطمئنّه اِرجِعی اِلی رَبِّکِ راضیه مَرضیّه فَادخُلی فی عِبادی وَادخُلی جَنَّتی»۲ را در قیام تو و یارانت به ظهور رسانید.

چه لذّتی دارد هم کلام شدن با تو. چه شیرین است لحظه‌ی وصال. جانم دیگر طاقت ماندن ندارد. دستان کوچکم را بگیر و با خودت ببر تا در محضر تو، باب‌الحوائجیم امضا شود.

می‌خواهم مانند علی‎اصغر و علی‌اکبر(علیهمالسلام)، نزد جدّمان رسول خدا حاضر شوم و بگویم دشمنانت با تو و فرزندانت چه کرده‌اند.

---------------------------------------------------------------

۱. اشاره به معنای کلمه رقیّه که به معنی صعود به طرف بالا و ترقّی است. می‌توانید به کتاب‌های لغت در زبان عربی مانند مفردات راغب اصفهانی رجوع‌ نمایید.

۲. در تفسیرهای روایی آمده که شأن نزول آیات آخر سوره فجر، امام‌حسین(علیه السلام) هستند.

در واپسین سال‏هاى عمر معاویه، روزگارى که زیاده‏خواهى‏هاى او سایه‏اى سنگین از فساد و تباهى بر جامعه مسلمین انداخته بود، تولد نوزادى دختر به نام رقیه (علیهاالسلام) شادى و شعف را به خانه گلین و ساده امام حسین (علیه‏السلام) فرا خواند و اشک شوق را مهمان نگاه‏هاى منتظر کرد و امام، آرامش کوتاه و زودگذرى در سایه خرسندى از مولود خجسته خود پیدا کرد و لبخندى از سرور بر چهره خسته و اندوهگین‏اش از ظلم و جور زمانه نشاند؛ زمانه‏اى که هتاکى به خاندان پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله) و دشنام دادن به امیرالمؤمنین (علیه‏السلام) سکه رایج شده بود. تزویر و ریاکارى چنان در بافت جامعه نفوذ کرده بود که کسى به چشم‏هاى خود نیز اعتماد نداشت. این در حالى بود که سنگینى زخم تمام این معضلات ریشه‏دار، بر قلب امام وارد مى‏آمد. معاویه اما، با همه فریبکارى و نیرنگى که داشت، در برابر فرشته مرگ، بى‏چاره و ذلیل مى‏نمود و آن گاه که مرگ گریبانش را گرفت، بى‏هیچ مقاومتى تسلیم شد و پسر مى‏گسار و شهوت پرست او بر اریکه‏اى که بیست سال، پدرش بر آن تن، و دنیا پرستان بر آن رخ ساییده بودند، تکیه زد.
در چنین روزگارى بود که صداى زنگ شتران از مقصد مدینه به سوى آینده‏اى روشن و تابناک به وسعت تاریخ، برخاست و در رهگذر حوادث و رویدادهاى این سفر پردرد و رنج، رقیه (علیهاالسلام) به تماشا ایستاده و عروج خود را انتظار مى‏کشید.
اگر چه بسیارى از منابع تاریخى، نام او را در خاطره خود حفظ نکرده‏اند، اما دلایل گویایى بر اثبات وجود او در دست است که در جاى خود بدان اشاره خواهد شد.
نوشتار حاضر، رهاوردى است از چکیده آن چه تاریخ، به نام و خاطره رقیه (علیهاالسلام) در خود ثبت کرده است و تلاش دارد تا دریچه‏اى به اقیانوس بى‏کران درد و رنج دخترک خورشید بگشاید و قطره‏اى از دریاى معرفت و بینش او را در کام تشنگان زلال حقیقت بریزد، اما گفتنى است به دلیل نبود منابع کافى و محدود بودن شرح حال او، نگارنده بیشتر به بیان آن چه درباره ایشان نگاشته‏اند، همت ورزیده است تا مخاطب به مطالبى که نقل شده، اشراف یابد. از این رو، بدون داورى در مورد اخبار نقل شده، به گردآورى آن دست یازیده است.
میلاد کوثر ثانى
هوا گرم بود و سکوت، خیره خیره، پرده سیاه شب را تماشا مى‏کرد. شهر در تاریکى فرو رفته بود. پنجره خانه‏اى در شهر، گرم انتظار و محو گفت و گوى شب با ستارگانش بود. نسیم، بر دیوارهاى آفتاب خورده خانه مى‏وزید. قلب شهر، از تنها پنجره باز و روشن خود مى‏تپید و همه به انتظار نشسته بودند که ناگاه صداى گریه نوزادى خجسته، احساس شب را به بازى گرفت. اشک شوق بر گونه‏ها غلتید و لب‏ها، یک صدا، ترانه لبخند سرودند.
غنچه‏اى دیگر، به باغ حسین (علیه‏السلام) روییده بود و همه بر گلبرگ رخش، غنچه‏هاى عاطفه نثار مى‏کردند. رقیه (علیهاالسلام) در آن شب شکفت، و مادر تاریخ، کتاب کهن خویش را گشود و بر صفحه‏اى مبهم از آن، قلم را به تکاپو واداشت. ولى آن صفحه مبهم تاریخ، در کوران تاخت و تازهاى روزگار، از دفتر گذار زمان جدا گشت و از حافظه آن ناپدید گردید. در کتابچه کوچک زندگانى رقیه (علیهاالسلام)، لحظه روییدنش بدون هیچ سطرى، سفید ماند و نام هیچ روزى به عنوان زادروزش ثبت نگردید.
درباره سنّ شریف حضرت رقیه (علیهاالسلام) نیز در میان تاریخ نگاران اختلاف نظر وجود دارد. اگر اصل تولد ایشان را بپذیریم، مشهور این است که ایشان سه یا چهار بهار بیشتر به خود ندیده و در روزهاى آغازین صفر سال ۶۱ ه .ق، پرپر شده است.
مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام)
بر اساس نوشته‏هاى بعضى کتاب‏هاى تاریخى، نام مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام)، امّ اسحاق است که پیش‏تر همسر امام حسن مجتبى (علیه‏السلام) بوده و پس از شهادت ایشان، به وصیت امام حسن (علیه‏السلام) به عقد امام حسین (علیه‏السلام) درآمده است.۱ مادر حضرت رقیه(علیهاالسلام) از بانوان بزرگ و با فضیلت اسلام به شمار مى‏آید. بنا به گفته شیخ مفید در کتاب الارشاد، کنیه ایشان بنت طلحه است.۲
نام مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام) در بعضى کتاب‏ها، ام‏جعفر قضاعیّه آمده است، ولى دلیل محکمى در این باره در دست نیست. هم چنین نویسنده معالى السبطین، مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام) را شاه زنان؛ دختر یزدگرد سوم پادشاه ایرانى، معرفى مى‏کند که در حمله مسلمانان به ایران اسیر شده بود. وى به ازدواج امام حسین (علیه‏السلام) درآمد و مادر گرامى حضرت امام سجاد (علیه‏السلام) نیز به شمار مى‏آید.۳
این مطلب از نظر تاریخ نویسان معاصر پذیرفته نشده؛ زیرا ایشان هنگام تولد امام سجاد (علیه‏السلام) از دنیا رفته و تاریخ درگذشت او را ۲۳ سال پیش از واقعه کربلا، یعنى در سال ۳۷ ه .ق دانسته‏اند. از این رو، امکان ندارد او مادر کودکى باشد که در فاصله سه یا چهار سال پیش از حادثه کربلا به دنیا آمده باشد. این مسأله تنها در یک صورت قابل حل مى‏باشد که بگوییم شاه زنان کسى غیر از شهربانو (مادر امام سجاد (علیه‏السلام)) است.
نام گذارى حضرت رقیه (علیهاالسلام)
رقیه از «رقى» به معنى بالا رفتن و ترقى گرفته شده است.۴ گویا این اسم لقب حضرت بوده و نام اصلى ایشان فاطمه بوده است؛ زیرا نام رقیه در شمار دختران امام حسین (علیه‏السلام) کمتر به چشم مى‏خورد و به اذعان برخى منابع، احتمال این که ایشان همان فاطمه بنت الحسین (علیه‏السلام) باشد، وجود دارد.۵ در واقع، بعضى از فرزندان امام حسین (علیه‏السلام) دو اسم داشته‏اند و امکان تشابه اسمى نیز در فرزندان ایشان وجود دارد.
گذشته از این، در تاریخ نیز دلایلى بر اثبات این مدعا وجود دارد. چنانچه در کتاب تاریخ آمده است: «در میان کودکان امام حسین (علیه‏السلام) دختر کوچکى به نام فاطمه بود و چون امام حسین (علیه‏السلام) مادر بزرگوارشان را بسیار دوست مى‏داشتند، هر فرزند دخترى که خدا به ایشان مى‏داد، نامش را فاطمه مى‏گذاشت. همان گونه که هرچه پسر داشتند، به احترام پدرشان امام على (علیه‏السلام) وى را على مى‏نامید».۶ گفتنى است سیره دیگر امامان نیز در نام گذارى فرزندانشان چنین بوده است.
نام رقیه در تاریخ
این نام ویژه تاریخ اسلام نیست، بلکه پیش از ظهور پیامبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏علیه‏وآله) نیز این نام در جزیره العرب رواج داشته است. به عنوان نمونه، نام یکى از دختران هاشم (نیاى دوم پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله)) رقیه بود که عمه حضرت عبداللّه‏، پدر پیامبر اکرم (صلى‏الله‏علیه‏وآله) به شمار مى‏آید.۷
نخستین فردى که در اسلام به این اسم، نام گذارى گردید، دختر پیامبر اکرم (صلى‏الله‏علیه‏وآله) و حضرت خدیجه بود. پس از این نام گذارى، نام رقیه به عنوان یکى از نام‏هاى خوب و زینت بخش اسلامى درآمد.
امیرالمؤمنین على (علیه‏السلام) نیز یکى از دخترانش را به همین اسم نامید که این دختر بعدها به ازدواج حضرت مسلم بن عقیل (علیه‏السلام) درآمد. این روند ادامه یافت تا آن جا که برخى دختران امامان دیگر مانند امام حسن مجتبى (علیه‏السلام)،۸ امام حسین (علیه‏السلام) و دو تن از دختران امام کاظم (علیه‏السلام) نیز رقیه نامیده شدند. گفتنى است، براى جلوگیرى از اشتباه، آن دو را رقیه و رقیه صغرى مى‏نامیدند.۹
خاستگاه تربیتى
حضرت رقیه (علیهاالسلام) در خانواده‏اى پرورش یافت که پدر، مادر و فرزندان آن، همگى به عالى‏ترین فضیلت‏هاى اخلاقى و پارسایى آراسته بودند. افزون بر آن، فضاى دل‏انگیز شهر پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله) که شمیم روح فزاى رسول خدا (صلى‏الله‏علیه‏وآله)، على (علیه‏السلام) و فاطمه (علیه‏السلام) هنوز در آن جارى بود و مشام جان را نوازش مى‏داد، در پرورش او نقشى بزرگ داشت. او در خانواده‏اى رشد یافت که همگى سیراب از زلال معرفت امام حسین (علیه‏السلام) بودند؛ خانواده‏اى که از بزرگ‏ترین اسطوره‏هاى علم و ادب و معرفت و ایثار مانند زینب کبرى (علیهاالسلام)، اباالفضل العباس (علیه‏السلام)، على بن الحسین (علیه‏السلام)، على اکبر (علیه‏السلام) و... تشکیل شده بود.
حضرت رقیه (علیهاالسلام) در مدت عمر کوتاه خود در دامان این بزرگواران، به ویژه پدر گرامى‏اش امام حسین (علیه‏السلام) پرورش یافت و با وجود همان سن کم، به عنوان یکى از زیباترین اسطوره‏هاى ایثار و مقاومت در تاریخ معرفى گردید.
دیگر دختران امام حسین (علیه‏السلام)
در مورد تعداد فرزندان دختر امام حسین (علیه‏السلام) در میان تاریخ نویسان، اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر آنان دو دختر به نام‏هاى سکینه و فاطمه براى حضرت ذکر کرده‏اند و برخى دیگر تعداد دختران حضرت را تا هشت نفر نیز برشمرده‏اند. در این جا برخى از دیدگاه‏ها را بیان مى‏کنیم.
۱. علامه ابن شهر آشوب و محمد بن جریر طبرى که از تاریخ نویسان بزرگ اسلام هستند، از سه دختر به نام‏هاى سکینه، فاطمه و زینب نام برده‏اند.۱۰
۲. میرزا حبیب اللّه‏ کاشانى، شمار پسران حضرت را سیزده تن به نام‏هاى على اکبر، على اوسط، على اصغر، محمد، جعفر، قاسم، عبداللّه‏، محسن، ابراهیم، حمزه، عمر، زید و عمران دانسته است و تعداد دختران حضرت را هشت نفر مى‏داند؛ به نام‏هاى فاطمه کبرى، فاطمه صغرى، زبیده، زینب، سکینه، ام‏کلثوم، صفیه و دخترى که در شام از دنیا مى‏رود و نامى از او به میان نمى‏آورد. او بر این باور است که این چند گانگى تنها در اسم آن‏ها بوده و بیشتر آنان در مسمّى شریک‏اند؛ زیرا امام حسین (علیه‏السلام) در تاریخ به کمى فرزند معروف بوده‏اند. پس ممکن است بعضى از اولاد ایشان دو اسم داشته باشند یا حتى نام نوه‏هاى ایشان نیز در ردیف فرزندان شان قرار گرفته باشد و یا به دلیل سرپرستى بعضى یتیمان بنى هاشم مانند فرزندان امام مجتبى (علیه‏السلام) به اشتباه، نام آنان نیز در شمار فرزندان ایشان دانسته شده باشد.۱۱
۳. على بن عیسى اربلى، نویسنده کتاب معروف کشف الغمّه فى معرفه الائمه، مى‏نویسد: امام حسین (علیه‏السلام) شش پسر و چهار دختر داشت. با این حال، او هنگام برشمردن دختران حضرت، نام سه نفر ـ زینب، سکینه و فاطمه ـ را مى‏برد و از نفر چهارم سخنى به میان نمى‏آورد۱۲ که احتمال دارد چهارمین آن‏ها، حضرت رقیه (علیهاالسلام) باشد.
۴. علامه حایرى، در کتاب معالى السبطین، مى‏نویسد: برخى مانند محمد بن طلحه شافعى (از عالمان اهل تسنن) مى‏نویسند: امام حسین (علیه‏السلام) ده فرزند داشته که عبارت بوده‏اند از: شش پسر و چهار دختر. سپس مى‏افزاید: دختران او عبارت‏اند از: سکینه، فاطمه صغرى، فاطمه کبرى، و رقیه (علیهاالسلام). آنگاه در مورد رقیه (علیهاالسلام) مى‏نویسد: رقیه (علیهاالسلام) پنج یا هفت سال داشت و در شام درگذشت که مادرش، شاه زنان، دختر یزدگرد است.۱۳
به همین اندک بسنده مى‏کنیم و تحقیق بیشتر در این زمینه را به فصل‏هاى آینده موکول مى‏کنیم.
پژوهشى در دیدگاه‏هاى تاریخى در مورد حضرت رقیه (علیهاالسلام)
در بعضى کتاب‏هاى تاریخى، نام حضرت رقیه (علیهاالسلام) آمده، ولى در بسیارى از آن‏ها نامى از ایشان برده نشده است. این احتمال وجود دارد که تشابه اسمى میان فرزندان امام حسین (علیه‏السلام)، سبب پیش آمدن این مسأله شده باشد. هم چنان که بعضى از کتاب‏ها به این مسأله اذعان دارند و بنابر نقل آن‏ها، حضرت رقیه (علیهاالسلام) همان فاطمه صغرى (علیهاالسلام) است. در چگونگى درگذشت ایشان نیز اختلاف نظر وجود دارد که در این جا به این دو مسأله خواهیم پرداخت.
طرح بحث
براى روشن شدن این مطلب، بحث را با طرح یک پرسش بنیادین و بسیار مشهور آغاز مى‏کنیم که: آیا نبودن نام حضرت رقیه (علیهاالسلام) در شمار فرزندان امام حسین (علیه‏السلام) در کتاب‏هاى معتبرى چون ارشاد مفید، اعلام الورى، کشف الغمه و دلائل الامامه، بر نبودن چنین شخصیتى در تاریخ دلالت دارد؟
با بیان چند مقدمه، پاسخ این پرسش به خوبى روشن مى‏شود:
۱. در دوره زندگانى ائمه اطهار (علیهم‏السلام) و در صدر اسلام مسائلى مانند کمبود امکانات نگارشى، اختناق شدید حکمرانان اموى، کم توجهى به ثبت و ضبط جزئیات رویدادها، فشار حکومت بر سیره نویسان، جانب دارى‏ها و... سبب بروز بعضى اختلافات در نقل مطالب تاریخى مى‏شده است.
۲. در اثر تاخت و تازها و وجود بربریت و دانش ستیزى بعضى حکمرانان، بسیارى از منابع ارزشمند از میان رفته است. به همین دلیل، این گمان تقویت مى‏شود که چه بسا بسیارى از این اسناد و منابع معتبر، در جریان این درگیرى‏ها، از بین رفته و به دست ما نرسیده است.
۳. تعدد فرزندان، تشابه اسمى و به ویژه سرگذشت‏هاى شبیه در مورد شخصیت‏هاى گوناگون تاریخى و گاه وجود ابهام در گذشته‏ها و پیشینه زندگى افراد، امر را بر تاریخ نویسان مشتبه کرده است. همان گونه که این مسأله در مورد دیگر شخصیت‏هاى تاریخى ـ حتى در جریان قیام عاشورا ـ نیز به چشم مى‏خورد.
۴ـ همان گونه که پیش‏تر گفته شد، امام حسین (علیه‏السلام) به دلیل شدت علاقه به پدر بزرگوار و مادر گرامى‏شان، نام همه فرزندان خود را فاطمه و على مى‏گذاشتند. این امر خود منشأ بسیارى از سهوِ قلم‏ها در نگاشتن شرح حال زندگانى فرزندانِ امام حسین (علیه‏السلام) گردیده است. قراین و شواهدى نیز در دست است که رقیه (علیهاالسلام) را فاطمه صغیره مى‏خوانده‏اند. احتمال دارد همین موضوع سبب غفلت از نام اصلى ایشان شده باشد.۱۴
بنابراین، نیامدن نام حضرت رقیه (علیهاالسلام)، در کتاب‏هاى تاریخى، اگر چه شک در وجود تاریخى او را بسیار تقویت مى‏کند، اما هرگز دلیل بر نبودن چنین شخصیتى در تاریخ نیست. افزون بر آن، مهم‏ترین دلیلِ فراموشى یا کم رنگ شدن حضور این شخصیت، زندگانى کوتاه ایشان است که سبب شده ردّ کمترى از ایشان در تاریخ به چشم بخورد. در مورد حضرت على اصغر (علیه‏السلام) نیز به جرأت مى‏توان گفت: اگر شهادت او بحبوحه نبرد و وجود شاهدان بسیار بر این جریان نبود، نامى از حضرت على اصغر (علیه‏السلام) نیز امروز در بین کتاب‏هاى معتبر شیعه به چشم نمى‏خورد؛ زیرا تاریخ‏نویسى فنى است که با جمع آورى اقوال سر و کار دارد که بسیارى از آن‏ها شاهد عینى نداشته و به صورت نقل قول گرد هم آمده است. تنها موضوعى که در آن مورد بحث و بررسى قرار مى‏گیرد، درستى و یا نادرستى آن از حیث ثقه بودن راوى است که البته این موضوع فقط در تاریخ اسلام وجود دارد. اما به عنوان نمونه، در بحث حدیث، معرفه‏ها و مشخصه‏هاى دیگرى نیز براى سنجش درستى اخبار، موجود مى‏باشد که خبر را با تعادل و نیز تراجیح، علاج معارضه و تزاحم، بررسى دلالت و عملیات‏هاى دیگر مورد بررسى قرار مى‏دهند.
افزون بر مطالب بالا، دو شاهد قوى نیز بر اثبات وجود ایشان در تاریخ ذکر شده است. ابتدا گفتگویى که بین امام و اهل حرم در آخرین لحظات نبرد حضرت سیدالشهدا (علیه‏السلام) هنگام مواجهه با شمر، رخ مى‏دهد. امام رو به خیام کرده و فرمودند: «اَلا یا زِینَب، یا سُکَینَه! یا وَلَدى! مَن ذَا یَکُونُ لَکُم بَعدِى؟ اَلا یا رُقَیَّه وَ یا اُمِّ کُلثُومِ! اَنتم وَدِیعَهُ رَبِّى، اَلیَومَ قَد قَرَبَ الوَعدُ»؛ اى زینب، اى سکینه! اى فرزندانم! چه کسى پس از من براى شما باقى مى‏ماند؟ اى رقیه و اى ام‏کلثوم! شما امانت‏هاى خدا بودید نزد من، اکنون لحظه میعاد من فرارسیده است.۱۵
هم چنین در سخنى که امام براى آرام کردن خواهر، همسر و فرزندانش به آنان مى‏فرماید، آمده است: «یا اُختَاه، یا اُم کُلثُوم وَ اَنتِ یا زَینَب وَ اَنتِ یا رُقَیّه وَ اَنتِ یا فاطِمَه و اَنتِ یا رُباب! اُنظُرنَ اِذا أنَا قُتِلتُ فَلا تَشقَقنَ عَلَىَّ جَیباً وَ لا تَخمُشنَ عَلَىَّ وَجهاً وَ لا تَقُلنَ عَلىَّ هِجراً»؛ خواهرم ،ام کلثوم و تو اى زینب! تو اى رقیه و فاطمه و رباب! سخنم را در نظر دارید [و به یاد داشته باشید] هنگامى که من کشته شدم، براى من گریبان چاک نزنید و صورت نخراشید و سخنى ناروا مگویید.۱۶
در مورد تشابه اسمى رقیه (علیهاالسلام) و فاطمه صغیره به یک جریان تاریخى اشاره مى‏کنیم. مسلم گچ‏کار از اهالى کوفه مى‏گوید: «وقتى اهل بیت (علیهم‏السلام) را وارد کوفه کردند، نیزه داران، سرهاى مقدس شهیدان را جلوى محمل زینب (علیهاالسلام) مى‏بردند. حضرت با دیدن آن سرها، از شدت ناراحتى، سرش را به چوبه محمل کوبید و با سوز و گداز شعرى را با این مضامین سرود:
اى هلال من که چون بدر کامل شدى و در خسوف فرورفتى! اى پاره دلم! گمان نمى‏کردم روزى مصیبت تو را ببینم. برادر! با فاطمه خردسال و صغیرت، سخن بگو که نزدیک است دلش از غصه آب شود. چرا این قدر با ما نامهربان شده‏اى؟ برادرجان! چقدر براى این دختر کوچکت سخت است که پدرش را صدا بزند، ولى او جوابش را ندهد.»۱۷
حضرت زینب (علیهاالسلام) در این شعر از رقیه (علیهاالسلام) به فاطمه صغیره یاد مى‏کند و این مسأله را روشن مى‏کند که فاطمه صغیره که در بعضى از کتاب‏ها از او یاد شده، همان دختر خردسالى است که در خرابه شام جان داده است.
در این جا براى روشن شدن بیشتر مسأله، گفتار کتاب‏هاى تاریخى و دیدگاه‏هاى اندیشمندان اسلامى را بررسى مى‏کنیم.
کامل بهائى
قدیمى‏ترین کتابى که از حضرت رقیه (علیهاالسلام) به عنوان دختر امام حسین (علیه‏السلام) یاد کرده است و شهادت او را در خرابه شام مى‏داند، همین کتاب است. این کتاب، اثر عالم بزرگوار، شیخ عمادالدین الحسن بن على بن محمد طبرى امامى است که به امر وزیر بهاءالدین، حاکم اصفهان در روزگار سلطنت هلاکوخان، نوشته شده است. به ظاهر، نام گذارى آن به کامل بهائى از آن روست که به امر بهاءالدین نگاشته شده است.
این کتاب در سال ۶۷۵ هجرى قمرى تألیف شده و به دلیل قدمت زیادى که دارد، از ارزش ویژه‏اى برخوردار است؛ زیرا به جهت نزدیک بودن تألیف یا رویدادهاى نگاشته شده ـ به نسبت منابع موجود در این راستا ـ حایز اهمیت است و منبعى ممتاز به شمار مى‏رود و دستمایه تحقیقات بعدى بسیار در این زمینه قرار مى‏گرفته است. شیخ عباس قمى در نفس المهموم و منتهى الامال، ماجراى شهادت حضرت رقیه (علیهاالسلام) را از آن کتاب نقل مى‏کند. هم چنین بسیارى از عالمان بزرگوار مطالب این کتاب را مورد تأیید، و به آن استناد کرده‏اند. این نگارنده، کتاب دیگرى به نام بشاره‏المصطفى (صلى‏الله‏علیه‏وآله) لشیعه المرتضى (علیه‏السلام) دارد که در این کتاب نیز به برخى رویدادهاى پس از واقعه عاشورا اشاره شده است. اولین منبعى که در آن تصریح شده که اسیران کربلا در اربعین اول، بر سر مزار شهداى کربلا نیامده‏اند، همین کتاب مى‏باشد. او جریانى را از عطیه ۱۸ دوست جابربن عبدالله انصارى نقل مى‏کند که به اتفاق هم بر سر مزار اباعبدالله الحسین (علیه‏السلام) و شهیدان کربلا حاضر شده، اولین زائرین قبر او در نخستین اربعین حسینى مى‏گردند. اما نگارنده سخنى از ملاقات جابر با اسیران کربلا به میان نمى‏آورد و بر خلاف آنچه در برخى مقتل‏ها نگاشته شده، هیچ ملاقاتى در این روز بین او و اسیران کربلا صورت نمى‏گیرد.۱۹ این موضوع نیز نقطه عطف دیگرى در امتیاز و برترى این کتاب مى‏باشد.
اللهوف
یکى دیگر از کتاب‏هاى کهن که در این زمینه مطالبى نقل نموده، کتاب اللهوف از سیدبن طاووس است. باید دانست احاطه ایشان به متون حدیثى و تاریخى اسلام و شیعه، ممتاز و چشم‏گیر است. وى مى‏نویسد: «شب عاشورا که حضرت سیدالشهداء (علیه‏السلام) اشعارى در بى وفایى دنیا مى‏خواند، حضرت زینب (علیهاالسلام) سخنان ایشان را شنید و گریست. امام (علیه‏السلام) او را به صبر دعوت کرد و فرمود: «خواهرم، ام کلثوم و تو اى زینب! تو اى رقیه و فاطمه و رباب! سخنم را در نظر دارید [و به یاد داشته باشید] هنگامى که من کشته شدم، براى من گریبان چاک نزنید و صورت نخراشید و سخنى ناروا مگویید [و خویشتن دار باشید].»۲۰
بنابر نقل ایشان، نام حضرت رقیه (علیهاالسلام) بارها بر زبان امام حسین (علیه‏السلام) جارى شده است. این مطلب در مقتل ابومخنف نیز هست که حضرت پس از شهادت على اصغر (علیه‏السلام)، فریاد برآورد: «اى ام کلثوم، اى سکینه، اى رقیه، اى عاتکه و اى زینب! اى اهل بیت من! خدانگهدار؛ من نیز رفتم». این مطلب را سلیمان بن ابراهیم قندوزى حنفى (وفات: ۱۲۹۴ ه .ق) در کتاب ینابیع الموده از مقتل ابومخنف نقل مى‏کند.۲۱
المنتخب للطُریحى
این کتاب را شیخ فخرالدین طیحى نجفى (وفات: ۱۰۸۵ ه .ق) نوشته است. این کتاب در دو جلد تنظیم شده و هر یک از مجلدات آن حاوى ده مجلس پیرامون سوگوارى حضرت سیدالشهداء (علیه‏السلام) و روایاتى شامل پاداش سوگوارى بر آن امام و نیز مشتمل بر اخبارى در گستره رویدادهاى روز عاشورا و رویدادهاى پس از آن مى‏باشد. اگر چه نگارنده این کتاب از متأخرین بوده و در عصر صفوى زیسته، اما روایات و موضوعات خوبى را در کتاب خود جمع آورى و تنظیم کرده است. وى سن حضرت رقیه (علیهاالسلام) را سه سال بیان نموده است. پس از او، فاضل دربندى (وفات: ۱۲۸۶ ه.ق) که آثارى هم چون اسرار الشهاده و خزائن دارد، مطالبى را از منتخب طریحى نقل کرده است. بعدها سید محمد على شاه عبدالعظیمى (وفات: ۱۳۳۴ ه .ق) در کتاب شریف الایقاد، مطالبى را از آن کتاب بیان کرده است.۲۲ هم چنین علامه حایرى (وفات ۱۳۸۴ ه .ق) نیز در کتاب معالى السبطین از کتاب منتخب طریحى بهره برده است.
الدروس البهیه
علامه سید حسن لواسانى (وفات: ۱۴۰۰ ه . ق) در کتاب الدروس البهیه فى مجمل احوال الرسول و العتره النبویه مى‏نویسد:
یکى از دختران امام حسین (علیه‏السلام) به نام رقیه (علیهاالسلام)، از اندوه بسیار و گرما و سرماى شدید و گرسنگى، در خرابه شام از دنیا رفت و در همان جا به خاک سپرده شد .قبرش در آن جا معروف و زیارت گاه است.۲۳
دیگر کتاب‏هایى که در این زمینه سخنى دارند، مستقیم یا غیرمستقیم از همین منابع نقل کرده‏اند. در این جا به بررسى دیدگاه‏هاى برخى اندیشمندان اسلامى در این باره مى‏پردازیم.
دیدگاه آیت الله العظمى گلپایگانى (ره)
از آیت الله العظمى سید محمد رضا گلپایگانى (ره) در مورد حضرت رقیه (علیهاالسلام) و مرقد ایشان در دمشق و هم چنین داستان تعمیر قبر حضرت که به دستور خود ایشان، به وسیله رویاى صادقه‏اى انجام گرفت، پرسیدند. ایشان فرمود:
این گونه مطالب که نقل شده است، هیچ گونه محال بودنى از نظر عقلى ندارد؛ لکن از امورى که اعتقاد به آن لازم و واجب باشد، نیست.۲۴

ابوالفضل هادى منش
_______________________________________________________________
۱ـ الاربلى، على بن عیسى، کشف الغمه فى معرفه الائمه، تهران، کتاب فروشى اسلامیه، بى‏تا، ج۲، ص۲۱۶ ؛ الطبرسى، ابوعلى فضل بن الحسن، اعلام الورى بأعلام الهدى، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۹۹ ه .ق، ص۲۵۱.
۲ـ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ چهارم، ۱۳۷۸ ه . ش، ج۲، ص۲۰۰، اعلام الورى، ص۲۵۱.
۳ـ حایرى، محمد مهدى، معالى السبطین، قم، منشورات الرضى، ۱۳۶۳ ه . ش، ج۲، ص۲۱۴.
۴ـ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاءالتراث العربى، چاپ اول، ۱۴۱۶ ه . ق، ج۵، ص۲۹۳.
۵ـ نظرى منفرد، على، قصه کربلا، قم، انتشارات سرور، ۱۳۷۹ ه . ش، پاورقى ص۵۱۸.
۶ـ ر.ک: مجلسى، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ه . ق، ج۴۴، ص۲۱۰.
۷ـ همان، ج۱۵، ص۳۹.
۸ـ الارشاد، ج۲، ص۲۲.
۹ـ همان، ص۳۴۳.
۱۰ـ ابن شهر آشوب، ابوجعفرمحمدبن‏على، مناقب آل ابى طالب، بیروت، دار الاضواء، بى‏تا، ج۴، ص۷۷.
۱۱ـ تذکره الشهداء، میرزاحبیب اللّه‏ کاشانى، ص۱۹۳.
۱۲ـ کشف الغمه، ج۲، ص۲۱۴.
۱۳ـ معالى السبطین، ملاّمحمدمهدى حایرى مازندرانى، ج۲، ص۲۱۴.
۱۴ـ محمدى اشتهاردى، محمد، سرگذشت جان سوز حضرت رقیه (علیهاالسلام)، تهران، انتشارات مطهر، ۱۳۸۰ ه . ش، ص ۱۲.
۱۵ـ جمعى از نویسندگان، موسوعه کلمات الامام الحسین (علیه‏السلام)، قم، دارالمعروف، چاپ اول، ۱۳۷۳ ه . ش، ص ۵۱۱.
۱۶ ـ ابن طاووس، ابوالقاسم ابوالحسن بن سعدالدین، اللهوف على قتلى الطفوف، قم، انتشارات اسوه، چاپ اول، ۱۴۱۴ ه . ق، ص ۱۴۱؛ اعلام الورى، ص ۲۳۶،(با اندکى تغییر).
۱۷ـ قمى، شیخ عباس، نفس المهموم، تهران، مکتبه‏الاسلامیه، ۱۳۶۸ ه . ق، ص ۲۵۲؛ بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۱۱۵.
۱۸ـ در گفتار برخى ذاکران و واعظان مشهور است که عطیه غلام جابربن عبدالله انصارى بوده، در حالى که این مطلب تحریف تاریخ است. عطیه عوفى از رجال کوفه و از اصحاب امیرالمؤمنین (علیه‏السلام) بوده و حتى نام گذارى او نیز هنگام تولدش توسط امام على (علیه‏السلام) صورت گرفته است. او پنج امام را درک نموده و در زمان امام باقر (علیه‏السلام) از دنیا رفت (ر.ک: التسترى، محمد تقى، قاموس الرجال، قم، انتشارات جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۵ ه . ق، ج ۷، ص ۲۱۰).
۱۹ ـ الطبرى، عمادالدین محمدبن على، بشاره المصطفى (صلى‏الله‏علیه‏وآله) لشیعه المرتضى (علیه‏السلام)، نجف، بى نا، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ه . ق، ص۷۴.
۲۰ـ اللهوف، ص ۱۴۱.
۲۱ـ القندوزى الحنفى، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده، قم، انتشارات شریف الرضى، چاپ اول، ۱۳۷۱ ه . ق، ص ۳۳۵ـ۳۳۳.
۲۲ـ سرگذشت جان سوز حضرت رقیه (علیهاالسلام)، ص ۴۰ـ۳۵.(با گزینش).
۲۳ـ الدروس البهیه، ص ۷۱، برگرفته از: سرگذشت جان سوز حضرت رقیه (علیهاالسلام)، ص ۴۵.
۲۴ـ مجمع المسائل، ج ۱، ص ۱۰، برگرفته از: سرگذشت جان‏سوز حضرت رقیه (علیهاالسلام)، ص ۲۰.

درباره سنّ شریف حضرت رقیه (علیهاالسلام) در میان تاریخ نگاران اختلاف نظر وجود دارد. اگر اصل تولد ایشان را بپذیریم، مشهور این است که ایشان سه یا چهار بهار بیشتر به خود ندیده و در روزهای آغازین صفر سال ۶۱ ه .ق، پرپر شده است.
بر اساس نوشته‏های بعضی کتاب‏های تاریخی، نام مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام)، امّ اسحاق است که پیش‏تر همسر امام حسن مجتبی (علیه‏السلام) بوده و پس از شهادت ایشان، به وصیت امام حسن (علیه‏السلام) به عقد امام حسین (علیه‏السلام) درآمده است.(۱) مادر حضرت رقیه(علیهاالسلام) از بانوان بزرگ و با فضیلت اسلام به شمار می‏آید. بنا به گفته شیخ مفید در کتاب الارشاد، کنیه ایشان بنت طلحه است.(۲)
نام مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام) در بعضی کتاب‏ها، ام‏جعفر قضاعیّه آمده است، ولی دلیل محکمی در این باره در دست نیست. هم چنین نویسنده معالی السبطین، مادر حضرت رقیه (علیهاالسلام) را شاه زنان؛ دختر یزدگرد سوم پادشاه ایرانی، معرفی می‏کند که در حمله مسلمانان به ایران اسیر شده بود. وی به ازدواج امام حسین (علیه‏السلام) درآمد و مادر گرامی حضرت امام سجاد (علیه‏السلام) نیز به شمار می‏آید.(۳)
این مطلب از نظر تاریخ نویسان معاصر پذیرفته نشده؛ زیرا ایشان هنگام تولد امام سجاد (علیه‏السلام) از دنیا رفته و تاریخ درگذشت او را ۲۳ سال پیش از واقعه کربلا، یعنی در سال ۳۷ ه .ق دانسته‏اند. از این رو، امکان ندارد او مادر کودکی باشد که در فاصله سه یا چهار سال پیش از حادثه کربلا به دنیا آمده باشد. این مسأله تنها در یک صورت قابل حل می‏باشد که بگوییم شاه زنان کسی غیر از شهربانو (مادر امام سجاد (علیه‏السلام)) است.
نام گذاری حضرت رقیه (علیهاالسلام)
رقیه از «رقی» به معنی بالا رفتن و ترقی گرفته شده است.(۴) گویا این اسم لقب حضرت بوده و نام اصلی ایشان فاطمه بوده است؛ زیرا نام رقیه در شمار دختران امام حسین(علیه‏السلام) کمتر به چشم می‏خورد و به اذعان برخی منابع، احتمال این که ایشان همان فاطمه بنت الحسین (علیه‏السلام) باشد، وجود دارد.(۵) در واقع، بعضی از فرزندان امام حسین (علیه‏السلام) دو اسم داشته‏اند و امکان تشابه اسمی نیز در فرزندان ایشان وجود دارد.
گذشته از این، در تاریخ نیز دلایلی بر اثبات این مدعا وجود دارد. چنانچه در کتاب تاریخ آمده است: «در میان کودکان امام حسین (علیه‏السلام) دختر کوچکی به نام فاطمه بود و چون امام حسین (علیه‏السلام) مادر بزرگوارشان را بسیار دوست می‏داشتند، هر فرزند دختری که خدا به ایشان می‏داد، نامش را فاطمه می‏گذاشت. همان گونه که هرچه پسر داشتند، به احترام پدرشان امام علی (علیه‏السلام) وی را علی می‏نامید».(۶) گفتنی است سیره دیگر امامان نیز در نام گذاری فرزندانشان چنین بوده است.
--------------------------------------------------------
۱ ـ الاربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، بی‏تا، ج۲، ص۲۱۶ ؛ الطبرسی، ابوعلی فضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۹۹ ه .ق، ص۲۵۱.
۲ ـ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۷۸ ه . ش، ج۲، ص۲۰۰، اعلام الوری، ص۲۵۱.
۳ ـ حایری، محمد مهدی، معالی السبطین، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۳ ه . ش، ج۲، ص۲۱۴.
۴ ـ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۶ ه . ق، ج۵، ص۲۹۳.
۵ ـ نظری منفرد، علی، قصه کربلا، قم، انتشارات سرور، ۱۳۷۹ ه . ش، پاورقی ص۵۱۸.
۶ ـ ر.ک: مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ه . ق، ج۴۴، ص۲۱۰.

نام واقعی رقیه دختر امام حسین علیه السلام چیست؟ آیا این نام (رقیه) درست است و صحیح می‌باشد؟
پاسخ:
اصل وجود دختری چهار ساله برای امام حسین علیه السلام در منابع شیعی آمده است در کتاب کامل بهائی نوشته علاء الدین طبری (قرن ششم هجری) قصه دختری چهار ساله که در ماجرای اسارت در خرابه شام در کنار سر بریده پدر به شهادت رسیده، آمده است.[۱]
اما در مورد نام او، آیا رقیه بوده یا فاطمه صغری و... اختلاف است.
دو خطاب از امام حسین علیه السلام در کربلا در مصادر شیعی آمده است که یکی از دختران حرم خود را با نام رقیه صدا زده است.
۱)- "یا اختاه یا ام کلثوم، و انت یا زینب و انت یا رقیه و انت یا فاطمه و انت یا رباب، ...".[۲]
۲)-  "ثم نادی: یا ام کلثوم و یا سکینه و یا رقیه و یا عاتکه و یا زینب یا اهل بیتی علیکن منی السلام".[۳]
اکثر محدثان دو دختر به نامهای سکینه و فاطمه برای امام حسین (ع) ذکر کرده‌اند اما علامه ابن شهر آشوب و محمد بن جریر طبری، سه دختر به نامهای سکینه فاطمه و زینب (ع) را برای آن حضرت برشمرده‌اند.
در میان محدثان قدیم تنها علی بن عیسی اربلی ـ صاحب کتاب کشف الغمه (که این کتاب را در سال۶۸۷ ه ق تألیف کرده است) به نقل از کمال الدین گفته است که امام حسین (ع) شش پسر و چهار دختر داشت ولی او نیز هنگام شمارش دخترها، سه نفر به نامهای زینب سکینه و فاطمه را نام می‌برد و از چهارمی ذکری به میان نمی‌آورد.
احتمال دارد که چهارمین دختر همین رقیه (ع) بوده است.
علامه حائری در کتاب معالی السبطین می‌نویسد: بعضی مانند محمد بن طلحه شافعی و دیگران از علمای اهل تسنن و شیعه می‌نویسند "امام حسین (ع) دارای ده فرزند، شش پسر، و چهار دختر بوده است.
سپس می‌نویسد: دختران او عبارتند از: سکینه، فاطمه صغری، فاطمه کبری و رقیه علیهن السلام.
آنگاه در ادامه می‌افزاید: رقیه پنج سال یا هفت سال داشت و در شام وفات کرد. مادرش "شاه زنان" دختر یزجرد بود.[۴]
باید دانست که گاهی بعضی از دختران دو نام داشتند مثلاً طبق قرائتی به احتمال قوی همین حضرت رقیه (س) را فاطمه صغری می‌خواندند و شاید همین موضوع باعث غفلت از نام اصلی او شده است.
بهرحال از لحاظ تحقیقی هیچ استبعادی وجود ندارد که نام این دختر امام حسین (ع) رقیه باشد.
_______________________________________
[۱] کامل بهائی، ج ۲، ص ۱۷۹
[۲] اللهوف، سید بن طاووس ص ۱۴۰ و ۱۴۱
[۳] مقتل ابن مخنف، ص ۱۳۱
[۴] سرگذشت جانسوز حضرت رقیه (س) ص ۹ به نقل از معالی السبطین، ج ۲، ص ۲۱۴