هويت فرزندان به اصطلاح "بيولوژيكي" بايد به نحوي به آنها انتقال يابد، تا با آگاهي از اين امر، هر گونه كه مايلند تصميمگيري كنند.
در آوريل ۲۰۰۵براي اولين بار قانوني در بريتانيا وضع شد كه به گمنامي اهداءكننده اسپرم، تخمك و جنين پايان داد. پس از آن، كشورهايي مثل اتريش، سوئد، نروژ، هلند و نيوزيلند نيز قوانين مشابهي وضع كردند و به مورد اجرا گذاشتند.
توجيه اين قانون اين بود كه هر كودكي حق دارد از سابقه ژنتيكي خودش مطلع باشد.
عدم آگاهي از هويت اصلي، گاه ميتواند مشكلاتي جدي پديد آورد. اخيرا ازدواج يك زن و مرد كه معلوم شد دوقلو بوده و توسط دو خانواده جداگانه بزرگ شدهاند، در انگلستان جنجال آفريد.
افشاي اين ماجرا كه به لغو ازدواج اين خواهر و برادر انجاميد، اين بحث را مطرح كرد كه ناآگاهي از هويت ژنتيكي به هر شكل، ميتواند چه پيامدهاي اخلاقي، اجتماعي و حقوقي داشته باشد.
تعداد كمي از كشورهاي جهان در مواجهه با اين مساله به وضع قانون پرداختهاند و قانونگذاري دولتها در اين زمينه در كشورهاي مختلف متفاوت است.
برخي از كشورها تمام اشكال اهداي گامت و جنين را مجاز ميدانند برخي اجازه اهداي اسپرم را ميدهند اما اهداي تخمك و جنين را منع ميكنند و گروهي تمام اشكال اهداء اعم از اهداي اسپرم، تخمك و جنين را غير مجاز ميدانند.
دكتر "محمود عباسي" مدير گروه اخلاق زيستي دانشكده حقوق دانشگاه شهيد بهشتي ميگويد نكته مهم آنست كه هم اهداكننده و هم دريافتكننده جنين بايد به اندازه كافي مشورت، تحقيق و بررسي كرده باشند و از مسايل اخلاقي، حقوقي و رواني اهداء قبل از پذيرش جنين كاملا مطلع باشند.
رئيس مركز تحقيقات اخلاق و حقوق پزشكي دانشگاه شهيد بهشتي افزود كلينيكهايي كه اين وظيفه را بر دوش ميكشند نيز بايد قوانين سخت محرمانه بودن را رعايت كنند و به رفاه كودكي كه در نتيجه اين اهداء به دنيا ميآيد به اندازه هر كودك ديگري كه بطور طبيعي متولد شده است اهميت دهند.
در كشورهاي اروپايي اختلافات بسيار زيادي در قوانين اهداي جنين به چشم ميخورد. دامنه اين تفاوتها به قدري گسترده است كه بعيد به نظر ميرسد نمايندگان پارلمان اروپا در خصوص بارورسازي و جنين شناسي به عنوان بخشي از اجلاس اخلاق زيستي به توافق برسند.
اين اختلافات، زماني نمايان شد كه تقريبا ۴هزار جنين انساني طي سه هفته در بريتانيا از بين رفت و همين مساله مباحث چالش برانگيزي را در مطبوعات ملي و بينالمللي مطرح ساخت.
حدود ۲۶۰كلينيك درمان ناباروري در كشورهاي آسيايي مانند تايوان، سنگاپور، اندونزي، تايلند، ژاپن، ايران، هند، اردن، مالزي، چين، هنگكنگ پاكستان، لبنان، عربستان و كشورهاي حوزه خليج فارس وجود دارد كه نيمي از آنها در ژاپن واقع هستند. بر اساس معيار جهاني بطور متوسط هر مركز به جمعيتي ۱۳ميليوني خدمات مربوط ارايه ميدهند.
با اين وجود در بيشتر كشورهاي آسيايي، روشهاي درمان ناباروري به شكل قانوني انجام نميشود و قوانين و مقررات حاكم و سابقه فرهنگي و ارزشهاي اخلاقي در بسياري از اين كشورها تاثير بسزايي بر اجراي اين تكنولوژي دارد.
ديدگاه فقهي ايران در مساله اهداي جنين
نگاهي گذرا به مساله اهداي جنين ما را با دهها بلكه صدها مساله اخلاقي، فقهي و حقوقي مواجه ميسازد كه بايد در جستجوي پاسخي روشن براي آنها بود.
در ايران بر اساس ديدگاه فقهي بر رعايت محرمانگي اهداي جنين تاكيد ميشود.
دكتر "سيدطهمرقاتي" عضو هيات علمي و كميته اخلاق پزشكي پژوهشكده رويان ميگويد پيشنهاد ما در مساله اهداي جنين با توجه به مسايل مربوط به توارث، نفقه، ولايت، حضانت و محرميت و مسايل فرهنگي حاكم بر جامعه، محرمانه ماندن مساله اهداي جنين است.
وي در گفت و گو با خبرنگار علمي ايرنا ميگويد غير محرمانه بودن اهداي جنين مسايل و مشكلاتي را به دنبال دارد از جمله اينكهدهندگان جنين پدر و مادر طبيعي كودك هستند و ميتوانند از كودك ارث ببرند و كودك نيز ميتواند از آنها ادعاي ارث داشته باشد.
بنابراين با توجه به نحوه ارث بردن در اسلام و پيشگيري از جريانات مرتبط با نحوه ارث، بهتر است موضوع اهداي جنين بصورت كاملا محرمانه باقي بماند.
دكتر مرقاتي در خصوص ساير مشكلاتي كه در صورت غير محرمانه بودن اهداي جنين وجود دارد ميگويد در صورتي كه كودك بداند پدر و مادري كه با آنها زندگي ميكند پدر و مادر واقعي او نيستند، تربيت كودك به ويژه در سنين نوجواني و جواني اختلال پيدا خواهد كرد زيرا آن كودك، گيرندگان را پدر و مادر خود نخواهد دانست و تبعيت از آنان را وظيفه خود تلقي نخواهد كرد.
همچنين سرپرستي كودك بيندهندگان و گيرندگان معلق خواهد بود و راه انصراف از اهداء از سويدهندگان باز خواهد ماند.
از نظر عرف عمومي اين كودك هميشه يك فرد بيگانه از خانواده گيرندگان به شمار خواهد آمد و مشكلات روحي و رواني از جانب عرف به گيرندگان وارد خواهد شد.
بين فرزندان ديگر اهداءكنندگان و جنين اهداء شده ممنوعيت ازدواج پيش خواهد آمد.
اهداي جنين از ديدگاه روانشناسي
از نظر روانشناسي اگر چه امروزه تاكيد كتب مرجع بر افشاي حقيقت است اما در جامعه فعلي ما كه والدين حتي موضوع فرزند خواندگي را پنهان ميكنند چگونه ميتوان انتظار داشت افشاي اهداي جنين به راحتي صورت گيرد.
سوالات زير بخشي از مواردي هستند كه در فرآيند اهداي جنين نيازمند مداخلات روانشناختي هستند از جمله اينكه: سلامت رواني زوجين متقاضي اهداي جنين چگونه بايد احراز شود؟ آيا هر زوجي ميتوانند اهداءكننده جنين باشد؟ ثبات تصميمگيري زوجين در استفاده از روش اهداي جنين چگونه مسجل ميشود؟ و آيا از لحاظ روانشناختي امضاي يك رضايت نامه كافي است؟
دكتر "بهزاد قرباني" روانپزشك و عضو هيات علمي پژوهشكده ابنسينا ميگويد به نظر ميرسد در حال حاضر حفظ محرمانگي يك ضرورت روانشناختي است كه منجر به ارتباط توام با اعتماد والدين و كودك و نيز آسودگي ذهني خانوادهها ميشود.
وي در گفت و گو با خبرنگار ايرنا افزود حلقه مفقوده بسياري از مراكز درمان ناباروري در سطح كشور عدم بهرهمندي از مشاوران روانپزشكي است و تنها به جنبههاي جسماني فرآيند درمان توجه ميكنند و جنبههاي رواني اهداي جنين بطور كامل مورد غفلت واقع ميشود.
دكتر قرباني ميگويد ارزيابي سلامت جسمي و رواني زوجين اهداكننده جنين و زوجين متقاضي دريافت آن نيازمند مشاورههاي پيش از درمان است كه بايد توسط متخصصان شاخههاي مختلف طب صورت گيرد تا والدين هر چه بيشتر اميدوار باشند با استفاده از فناوري اهداي جنين صاحب كودكاني سالم از لحاظ روحي و جسمي شوند.
بيانيه پژوهشكده رويان در مورد اهداي جنين
پژوهشكده رويان با صدور بيانيهاي، به موضوع اهداي جنين پرداخته است.
در بيانيه اين پژوهشكده، وجود دستورالعمل ويژهاي براي بررسي سلامت جسمي، رواني، هوشي و ژنتيكي جنين اهدايي الزامي عنوان شده است.
بر اين اساس، سلامت جنين اهدايي همواره نخستين دغدغهاي است كه ذهن پزشك مربوطه و زوج گيرنده جنين را مشغول ميكند كه براي اطمينان يافتن از سلامت جسمي، رواني، هوشي و ژنتيكي جنين به دستورالعمل ويژه نياز است.
در بيانيهي ۱۱بندي پژوهشكده رويان ارائه ساختاري براي ثبت مشخصات زوجين اهداكننده و گيرنده براي حفظ اطلاعات و تدوين و نظارت دستورالعملها را امري الزامي دانسته شده است.
اين بيانيه بر روشهاي آزمايشگاهي مخصوصي براي عمل اهدا تاكيد كرده و و در خصوص دستورالعمل ويژه و چگونگي آن ميگويد در اين دستورالعمل علاوه بر گنجاندن روشهاي آزمايشگاهي، به حكم ضرورت ميتوان از پروتكلهاي بينالمللي موجود پيروي كرد.
مشاوره روانپزشكي براي توجيه كامل روند اهدا، مشاوره كامل فقهي و حقوقي، جلوگيري از تبديل شدن اين روش به تجارت، تكميل كردن برخي قوانين كنوني اهداي جنين، از جمله ديگر درخواست اين بيانيه است.
با توجه به مسائل رواني، اجتماعي، عرفي، ديني و حقوقي مربوط به اهداي جنين، رعايت كامل محرمانگي الزامي است لذا تدوين قوانين و مقرراتي كه مراكز ناباروري را ملزم به رعايت محرمانگي كند ضروري است.
در بند هفت اين بياينه آمده است كه اطلاع از هويت پدر و مادر ژنتيكي توسط فرزند باعث برهم خوردن محرمانگي و به طبع آن اختلالات اجتماعي و روحي در هر دو طرف و احتمال ايجاد اختلالات و نيز تضييع حقوق والد و فرزندي درون خانواده ميشود كه دراين خصوص انجام تحقيقات تكميلي ضروري است.
در بتد ديگري از اين بيانيه آمده: ممكن است رواج اهداي جنين باعث كاهش درخواست سرپرستي و فرزند خواندگي شود لذا وضع قوانين محدودكنندهاي به منظور جلوگيري از بروز معضلات اجتماعي ضروري است.
ناباروري صرفا يك بيماري است نه ضد ارزش
فشارهاي روحي كه بر بيماران نابارور وارد ميشود مسير درماني آنها را به شدت تحت تاثير قرار ميدهد. هر روز بيماراني به كلينيكهاي درمان ناباروري مراجعه ميكنند كه براي ۱۰تا ۱۳بار و حتي در مواردي بيشتر متقاضي درمان در سيكلهاي ناباروري بودهاند.
درمانهاي پيشرفته ناباروري و استفاده از داروهاي اين دورههاي درماني تاثيرات سويي بر بيمار دارد ولي بيمار تحت تاثير فشارهاي بستگان، خانواده و اطرافيان همچنان اسرار بر ادامه درمان دارد.
دكتر "حميد گورابي" رئيس پژوهشكده رويان دراين خصوص در گفتوگو با خبرنگار ايرنا ميگويد بايد به دنبال راهكارهاي اخلاقي و حقوقي بود كه ضمن آگاهسازي جامعه و بخصوص خانوادههاي افراد نابارور، به نازايي و ناباروري از يك ضد ارزش صرفا به عنوان يك بيماري خوش خيم و قابل درمان نگاه شود.
با بهرهگيري از فناوريهاي نوين ميتوان تا حد زيادي مشكل افراد نابارور را حل كرد كه اهداي جنين يكي از اين راهها است اما اين روش زماني ميتواند مفيد فايده باشد كه تمام جوانب آن از نظر حقوقي، اجتماعي، فرهنگي و شرعي مورد بررسي قرار گرفته باشد.
فنون جديد در حوزه علوم وابسته به زيست شناسي از جمله ژنتيك، شبيهسازي و روشهاي جديد باروري مانند همه ديگر ابزار فناوري، در بدو ورود با ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي تعارض پيدا ميكنند و پذيرش آنها نيازمند فعاليتهاي در حيطه فرهنگي و اجتماعي است.
