
روزی که رسول خاتم صل الله علیه و اله دو وزنه سنگین و دو میراث گرانبها (قرآن و عترت) را به مردم معرفی کرد و برای نجات از گمراهی، تمسک به«ثقلین» را توصیه فرمود، اهلبیت خویش را نیز به عنوان قرآن شناسان خبیر معرفی کرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگیرند و شاگردی عترت را با افتخار بپذیرند.
صادق آل محمد(صل الله علیه و اله )، در باره حبل المتین قرآن و شیوه بهره گیری از آن و جایگاه کلام الهی، سخنان نغز بسیاری دارد که در این نوشته به اختصار به برخی از محورهای تعالیم و توصیه های حضرتش اشاره میکنیم، باشد که جامعه قرآنی و ولایی ما، از حضرت صادق(علیه السلام) سرمشق بگیرد و از سرچشمه هدایت قرآنی، جان عطش ناک خویش را سیراب سازد.
۱- قرآن، تجلیگاه خدا
کلام الهی، جلوهای از قدرت و علم و حکمت خداست و آیات قرآن ، هریک نشانهای از عظمت الهی است.امام صادق علیه السلام در زمینه جلوه گاه بودن قرآن برای ذات مقدس خدا البته برای چشمهای بیدار ودلهای آگاه میفرماید:
(لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه و لکنهم لایبصرون) (۱)
خداوند بر خلق خویش در کلام خودش تجلی کرده است، ولی آنان خدارا نمی بینند.
۲- گنجینه کامل
معارف قرآن بی پایان است. به تعبیر خود قرآن (تبیانا لکل شییء)است; بیانگر هرچیز. هر پند و حکمت، هر حکم و قانون، هر علم ودانش ریشه در قرآن دارد. حتی برای آگاهی از سرگذشت پیشینیان وسرنوشت آیندگان و دانشهای آسمان و زمین باید به قرآن نگریست وبه کمک اهلبیت علیهم السلام ، از این منبع و گنجینه کامل بهره گرفت. امام صادق(علیه السلام) میفرماید:
«خداوند بی همتا و قدرتمند، کتاب خویش را بر شما نازل فرمود و او راستگو و نیکوکار است. در قرآن، خبر شما و خبر آنان که پیش از شما بودند و آنان که پس از شما خواهند آمد، همچنین خبر آسمان و زمین است...»
و در سخن (۲) دیگری به جنبه تبیان بودن قرآن چنین اشاره میفرماید:
(ان الله انزل فی القرآن تبیان کل شیء، حتی و الله ما ترک شیئایحتاج العباد الیه الا بینه للناس...) (۳)
خداوند در قرآن، بیان هرچیز را نازل کرده است. به خدا قسم هیچ چیزی را که بندگان به آن نیازمندند، فروگذار نکرده و برای مردم بیان فرموده است.
۳- عهدنامه الهی
قرآن، عهدی استوار میان خدا و مردم است و آیات این کتاب، متن این عهدنامه را بیان میکند. در عهد نامه باید نگریست، به آن باید پایبند بود، مفاد آن را نباید زیر پاگذاشت. امام صادق(علیه السلام)درباره این عهدنامه و لزوم تلاوت بخشی از آن در هرروز، چنین میفرماید:
«القرآن عهدالله الی خلقه، فقد ینبغی للمرء المسلم ان ینظرفی عهده و ان یقراء منه فیکل یوم خمسین آیه» (۴)
قرآن عهد خداوند نسبت به بندگان اوست. سزاوار است که یک انسان مسلمان در این عهدنامه الهی بنگرد و هر روز پنجاه آیه از آن رابخواند.
روشن است که مرور بر مفاد یک عهدنامه، برای یادآوری از آن قرارداد و رعایت آن در عمل است. میثاق خدا با بندگان برشناختن احکام الهی و عبرت گرفتن از حکایات قرآن و عمل به اوامر او و تدبر در آیات است. جالب است که امام صادق(علیه السلام) وقتی میخواست قرآن تلاوت کند، قرآن را که به دست راست خویش میگرفت، دعایی میخواند که به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال این قرار داد،اشاره دارد. مضمون آن دعا چنین است:
«خداوندا! من عهد و کتاب تو را گشودم. خدایا! نگاهم را در این کتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفکر، و تفکرم را عبرت آموزی. خدایا! مرا از آنان قرار بده که از مواعظ تو در این کتاب، پند می گیرند و از نافرمانیات پرهیز میکنند. وقتی کتاب تورا میخوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر دیدگانم پرده میفکن و قرائت مرا خالی از تدبر مگردان، بلکه مرا چنان قرار بده که درآیات و احکامش ژرف بنگرم، دستورهای دین تو را بگیرم و عمل کنم و نگاه مرا در این کتاب، غافلانه و قرائتم را بیهوده و بی ثمرمساز.» (۵)
۴-آینه عبرت
درخلال آیات قرآن، سرگذشت اقوامی از گذشته آمده است. چه نیکان وصالحان که در سایه ایمان و عمل و پیروی از حق، سعادتمند شدند، چه عنودان و لجوجان که با تکذیب انبیا و انکار خدا و طغیان وفساد، گرفتار عذاب الهی گشتند. قرآن، کتاب قصه و داستان نیست،ولی سرشار از قصص و حکایات افراد و امتهاست و همه بر اساس درس گرفتن و الهام و عبرت و پند.
امام صادق(علیه السلام) میفرماید:
«علیکم بالقرآن! فما و جدتم آیه نجابها من کان قبلکم فاعملوابه، و ما وجدتموه هلک من کان قبلکم فاجتنبوه.» (۶)
برشماباد قرآن! هر آیه ای را که یافتید که گذشتگان، با عمل به محتوای آن آیه نجات یافتند، شماهم به آن عمل کنید و هر آیه رادیدید که بیانگر هلاکت پیشینیان است، شماهم از آن (عامل هلاکت) بپرهیزید.
این شیوه برخورد با آیات قرآن، سودمندترین شیوهای است که درعمل فردی و اجتماعی مسلمانان اثر میگذارد و قرآن هدایتگر قاری میشود.
۵- احکام جاودانه
دین خدا و آیات قرآن، حاوی یک سلسله احکام الهی است که تادامنه قیامت استمرار مییابد. آنچه که حلال الهی و حرام الهیاست، مشمول مرور زمان نمی شود و حکم خدا در اثر «جو» یا «شرایط جدید» یا «تمایلات این و آن» عوض نمیگردد. امام صادق(علیه السلام) در تشریح بعثت های سلسله نورانی انبیا، به دوره بعثت رسول خاتم(صل الله علیه و اله) میرسد و میفرماید: «تا آن که محمد (صل الله علیه و اله) آمد و قرآنرا آورد و شریعت و راه و روش قرآن را. پس حلال آن تا روز قیامتحلال است و حرام آن تا روز قیامتحرام میباشد.»
و در سخنی (۷) دیگر، جریان قرآن را در عصرها و زمانها، همچونجریان شب و روز و ماه و خورشید میداند. با بیان امام صادق(علیه السلام) راهبر اندیشه کسانی که احکام خدا را مقطعی و دوره ای میدانند و عصرحاضر را برای اجرای احکام قرآن مناسب نمی دانند و قوانین وحی رابرای تنظیم امور بشریت امروز و جامعه کنونی کافی نمی بینند،بسته میشود.
۶- همیشه زنده و شاداب
غیر از احکام قرآن و حلال و حرام آن که ابدی است، خود این کتاب ژرف و فصیح و متین نیز با گذشت زمان کهنه نمی شود و پیوسته معارف آن برای همه اقشار در همه زمانها درخشندگی و آموزندگی دارد.
امام صادق(علیه السلام) در حدیثی به رمز و راز این جاودانگی و طراوت همیشگی در کلام خدا اشاره دارد. مردی از آن حضرت می پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسی، تازه تر و شادابتر میشود و هرگز کهنه نمیشود.؟
امام صادق(علیه السلام)در پاسخ می فرماید:
«لان الله تبارک و تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم غض الی یوم القیامه.» (۸)
برای این که خدای متعال آن را برای زمانی خاص یا مردمی خاص قرار نداده است. از این رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هرقومی شاداب است تا روز قیامت.
طراوت و تازگی قرآن برای همه و همیشه، به خاطر آن است که معجزه جاوید پیامبر(صل الله علیه و اله) و کلام الهی است و در هر عصری پاسخگوی نیازهای فکری، هدایتی و اجتماعی مردم است.
۷- حفظ، آموزش و عمل
گرچه تلاوت قرآن و حفظ کردن آیات آن ثواب دارد و ارزشمند است،ولی تکلیف مسلمانان در این حد خلاصه نمی شود. حفظ کردن باید همراه با عمل باشد و یاد دادن و یادگرفتن به قصد اجرای فرموده های خدای متعال. حضرت صادق(علیه السلام) فرموده است:
«الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفرها لکرام البرره» (۹)
کسی که حافظ قرآن و عمل کننده به آن باشد، همراه با سفیران والامقام و نیکوکار الهی (فرشتگان مقرب) خواهد بود.
ضرورت آموختن قرآن نیز در کلام آن حضرت مطرح است. میفرماید:
«ینبغی للمؤمن ان لایموت حتی یتعلم القرآن او یکون فی تعلمه» (۱۰)
سزاوار است که مؤمن نمیرد، تا آن که قرآن را آموخته باشد، یادر حال و مسیر فراگرفتن قرآن باشد.
با این حال، پای بندی به احکام قرآن و عمل به آن در تعبیر امام صادق(ع) چنین بیان شده است:«واحذر ان تقع من اقامتک حروفه فیاضاعه حدوده» (۱۱)
بپرهیز از این که در مسیر اقامه حروف، به اضاعه حدود بیفتی.
بسیارند آنان که در شکل و ظاهر به قرآن میپردازند و در ورای جلوههای ظاهری قرآنی، عمل به قرآن مطرح نیست. این گونه برخورد تشریفاتی و مراسمی و شکلی با قرآن، در شان کلام الهی و منشور آسمانی نیست.
۸-ادب و آداب تلاوت
خواندن قرآن نیز آدابی دارد، هم آداب ظاهری همچون مسواک، وضو ، ترتیل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام کلام الله و... وهم آداب باطنی و حالتهای روحی و توجه قلبی و عنایت به کلام خدا و پیداکردن حالت خشوع و تذکر و تاثیر پذیری از تلاوت، این نکات در کلمات امام صادق
(علیه السلام)بسیار بیان شده است. به برخی از این رهنمودها اشاره میشود:
امام صادق(علیه السلام)می فرماید:
هرگاه نزد تو قرآن تلاوت میشود، برتولازم است گوش بدهی و سکوت وتوجه داشته باشی:
«اذا قریء عندک القرآن وجب علیک الانصات و الاستماع» (۱۲)
این همان نکته قرآنی است که در آیه ۲۰۴ سوره اعراف آمده است:
(و اذا قریء القرآن فاستمعوا له و انصتوا).
و در سخن دیگری به نقل ازحضرت رسول (صل لله علیه و اله) می فرماید که: «راه قرآن» را نظیف و پاکیزه کنید. می پرسند: راه قرآن چیست؟
می فرماید: دهان دهانیتان. میپرسند: چگونه؟ میفرماید: بامسواک. (۱۳)
در حدیث دیگر، امام صادق(علیه السلام)فرموده است:
کسی که قرآن بخواند، ولی قلبش رقت پیدا نکند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت حزن و خشیت و هراس نیابد، شان وجایگاه والای خدا را سبک شمرده است. بنگر که کتاب پروردگارت راچگونه میخوانی و با منشور ولایت خویش چه برخوردی داری و اوامر ونواهی آن را چگونه پاسخ میدهی و حدود و تکالیف آن را چگونه امتثال و فرمان برداری میکنی؟! در آیه های وعد و وعید، درنگ کن،در امثال و مواعظ قرآن اندیشه کن. مبادا اقامه حروف و قرائت ظاهر، تو را در تباه ساختن حدود آن بیندازد!... (۱۴)
تلاوت با حزن و حالتی اندوهناک که نشان دهنده تاثر روحی قاری از آیات کلام خداست، ادب دیگری از آداب تلاوت است. امام صادق(علیه السلام)فرموده است:
«ان القرآن نزل بالحزن فاقروه بالحزن»
قرآن با (۱۵) حزن نازل شده است، شما هم، آن را حزین قرائت کنید.
۹- جوانان و قرآن
موج مقدس و فراگیر قرآنی که در کشورمان وجود دارد و این همه نوجوانان و جوانان را در جلسات ترتیل و قرائت و مسابقات حفظ وخواندن و مفاهیم آیات، برگرد محور نورانی قرآن جذب کرده است،قابل ستایش و مایه شکر و سپاس است. انس با قرآن، دلهای جوانان را روشن و زندگی هایشان را با صفا میکند و عامل جذب آنان به پاکی و راه خدا میشود.
امام صادق (علیه السلام) می فرماید: هرجوان مومنی که قرآن بخواند، قرآن باگوشت و خون او در میآمیزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوار همراه میسازد و قرآن روز قیامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهدبود:
«من قرئی القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفرها لکرام البرره و کان القرآن حجیزا عنه یومالقیامه.» (۱۶)
بخصوص، خانه هایی که نوای خوش قرآن از حنجرههای داوودی از آنهابه گوش میرسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمیر، همدم کتاب خدایی اند و لحظات خویش را با انس با قرآن سپری میکنند،مشمول رحمت خدا و هدایت قرآنی میشوند. این گونه خانه های نورانی از تلاوت، در آسمانها تابان و فروزان است. امام صادق(علیه السلام)میفرماید:
خانهای که یک فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت میکند، برای اهل آسمان نورانی دیده میشود، همچنان که مردم دنیا در آسمان ستاره درخشان را می بینند. (۱۷)
۱۰- نکته های دیگر
همچنان که یاد شد، در دریای کلمات حضرت صادق(علیه السلام)گهرهای فراوانی وجود دارد که در باره قرآن کریم است. نقل آن ها به طول میانجامد. عصاره و خلاصه ای از آن مضامین را که در برخی روایات دیگر آمده است، تقدیم میکنیم. امام صادق(علیه السلام)، قرآن را دارای آیات ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه میداند و بهره گیری از قرآن را برای کسانی روا میشمرد که به این نکات توجه داشته باشند و گرنه گمراه میشوند و گمراه میکنند. وی برای فراگیری هر حرف از قرآن، پاداش ده حسنه بیان میکند و میفرماید: قرآنی که خوانده نمی شود و غبار بر آن می نشیند، روز قیامت به درگاه خدا شکایت میکند. تلاوت راستین را آن میداند که قرآن خوانان، وقتی به آیات بهشت و جهنم میرسند،می ایستند و تامل میکنند. اهل بیت علیهم السلام را وارثان کتاب خدا و برگزیدگان خلق میشمرد و از این خاندان به عنوان وجه لله،آیات، بینات و حدودالله یاد میکند و ولایت ائمه را قطب و محور قرآن و همه کتب آسمانی معرفی میکند و قرآن را «ثقل اکبر»مینامد و آن را چراغ هدایت و فروغ تاریکی و حیات بخش قلب بینا و گشاینده چشم و دل میشمارد. از دیدگاه آن حضرت، قرآن«معیار» و ملاک درستی و حقانیت هر حرف و حدیث است و میفرماید:
هر چه که از ما برای شما نقل میشود، در صورتی که مخالف با قرآنباشد ما نگفتهایم و شما نپذیرید. او اهل بیت پیامبر(صل الله علیه واله) را خزانه داران علم الهی و بازگو کنندگان وحی خدا میداند و از تفسیر به رای نهی میکند و از آن قاری که که به خاطر خود نمایی یا کسبدرآمد، به قرائت میپردازد، نکوهش میکند.
پایان بخش نوشته را حدیثی از آن حضرت درباره فضیلتسوره فجر ودعوت به خواندن آن در نمازها تقدیم امت شهید پرور و فجر آفرینان میشود. امام صادق(علیه السلام)میفرمود: «اقروا سوره الفجر فی فرائضکم و نوافلکم، فانها سوره الحسین بن علی من قراءها کان مع الحسین فی درجته من الجنه»سوره فجر (۱۸) را در نمازهای واجب و مستحب خود بخوانید، چرا که آن، سوره حسین بن علی(علیه السلام)است. هرکس آن را بخواند، در بهشتهمراه حسین(علیه السلام)و در رتبه و درجه او خواهد بود. «والفجر» که سوگند خدای ازلی است روشنگر حقی است که با آل علی است این سوره به گفته امام صادق(علیه السلام)مشهور به سوره حسین بن علی(علیه السلام)است. (۱۹)
امید است که در سایه رهنمودهای حضرت صادق(علیه السلام)، با چشمه وحی الهی آشناتر شویم و «قرآنی» بیندیشیم و «قرآنی» زندگی کنیم.
_________________________________
۱- بحارالانوار، ج۸۹، (بیروت)، ص۱۰۷.
۲- کافی، ج ۲، ص۵۹۹.
۳- بحارالانوار، ج۸۹، ص ۸۱.
۴- وسایل الشیعه، ج ۴، ص۸۴۹.
۵- بحارالانوار، ج ۹۵، ص ۵.
۶- الحیاه، ج ۲، ص۱۱۶.
۷- کافی، ج ۲، ص ۱۸.
۸- بحارالانوار، ج۸۹، ص ۱۵.
۹- الحیاه، ج ۲، ص ص ۱۵۲.
۱۰- همان، ص ۱۵۵.
۱۱- بحارالانوار، ج ۸۲، ص۴۳.
۱۲- وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۸۶۱.
۱۳- الحیاه، ج ۲، ص ۱۵۸.
۱۴- بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۰۷.
۱۵- وسائل الشیعه، ج ۴، ص۸۵۷.
۱۶- الحیاه، ج ۲، ص ۱۶۴.
۱۷- کافی، ج ۲، ص ۶۱۰.
۱۸- تفسیر برهان، ج ۴، ص۴۵۷; مجمع البیان، ج، ۵، ص ۴۸۱.
۱۹- از جواد محدثی.
اضافه کردن نظر