• 1
• 2
• 3
• 4
• 5

[سوره النمل (27): آيات 86 تا 93]

أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (86) وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (87) وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (88) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (89) وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (90)

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَ لَهُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (91) وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى‏ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (92) وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (93)

ترجمه:

نديدند كه شب را آفريديم تا در آن بيارامند و روز را وسيله بينايى قرار داديم؟ در اين كار آياتى است براى مردمى كه ايمان آورند. روزى كه در صور دميده شود، همه آنها كه در آسمانها و زمينند مى‏ترسند مگر كسانى كه خدا بخواهد و همگى با خوارى وارد صحراى محشر مى‏شوند، كوه‏ها را مى‏بينى و مى‏پندارى كه جامدند و حال آنكه مثل ابرها در حركتند. آفرينش خدايى كه هر چيزى را متقن ساخته است. او بكردار شما آگاه است. هر كس نيكى بياورد، پاداشش بهتر از آن است و در قيامت از ترس ايمن است و هر كس بدى بياورد به پيشانى در آتش مى‏افتد.

آيا جز كيفر كردارتان به شما داده مى‏شود؟ همانا مأمورم كه خداى اين شهر را كه احترامش بخشيده و هر چيزى براى اوست پرستش كنم و مأمورم كه اهل اسلام باشم و قرآن بخوانم. هر كس هدايت شود براى خود اوست و هر كس گمراه شود من از ترسانندگانم. بگو: ستايش خدا را، بزودى آيات خود را به شما نشان ميدهد و مى‏شناسيد و خدايت از كردارتان غافل نيست.

قرائت:

اتوه: حمزه و حفص و خلف به همزه و فتح تاء و ديگران به الف و ضم تاء خوانده‏اند و بنا بر اين اسم فاعل است.

تفعلون: بصريان بجز سهل و ابن كثير و حماد و اعشى و برجمى به تاء و ديگران به ياء خوانده‏اند.

من فزع يومئذ: كوفيان «فزع» را تنوين داده و «يوم» را نصب خوانده‏اند.

اهل مدينه بجز اسماعيل «فزع» را بدون تنوين خوانده و «يوم» را به نصب خوانده‏اند. ابن كثير و ابن عامر و ابو عمرو و نافع و يعقوب «فزع» را اضافه به «يوم» و «يوم» را بجر خوانده‏اند.

تعملون: اهل مدينه و ابن عامر و حفص و يعقوب به تاء و ديگران به ياء خوانده‏اند.

اعراب:

مبصرا: حال از «النهار» يعنى صاحب ابصاريا نشان دهنده اشياء است.

مقصود:

اكنون خداوند در باره قدرت خويش بر زنده كردن مردگان و بمنظور استدلال در برابر كافران مى‏فرمايد:

أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً: آيا نديدند كه ما شب را آفريديم تا از خستگى كارهاى روزانه استراحت كنند و روز را آفريديم تا جلو خود را ببينند و بتوانند برفت و آمد و كار و كوشش پردازند.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ: در اين كار براى مردمى كه ايمان دارند دلالت‏هايى است. زيرا كسى كه چنين كارى كرده است، معلوم ميشود بر كارهاى خود قادر است و كارهاى او به اختيار و اراده خودش صورت ميگيرد و به طبيعت نيست.

وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ: بياد آور آن روز كه اسرافيل به امر خداوند در صور ميدمد. اين همان روزى است كه آنها كيفر ظلم خود را مى‏بينند. ممكن است منظور اين باشد كه در نشئه دوم نفخ صور مى‏شود.

در باره معنى صور اختلاف است. برخى گفته‏اند: صورتهاى خلق است كه دميده ميشود. يعنى روح در قالب‏ها دميده مى‏شود و مردگان مبعوث مى‏شوند. برخى گفته‏اند: صور چيزى شبيه بوق است كه در آن دميده مى‏شود. در حديثى نيز همين معنى ذكر شده است.

فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ: همه آنهايى كه در آسمانها و زمينند از شدت ترس ميميرند. دليل اين معنى آيه «فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ ...» است (از هوش مى‏روند كسانى كه در آسمانها و زمينند: زمر 68) برخى گفته‏اند: نفخ سه بار است: 1- نفخ ترس 2- نفخ بيهوشى و مرگ 3- نفخ قيام در پيشگاه خداوند.

إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ: تنها فرشتگان فزع و مرگ ندارند. زيرا خداوند قلب آنها را استوار كرده است. مقصود جبرئيل و اسرافيل و ميكائيل و عزرائيل است. برخى گفته‏اند: منظور شهداء است كه در آن روز ترسى ندارند. در روايتى همين معنى ذكر شده است.

وَ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ: در آن روز همگان با ذلت و خوارى وارد محشر مى‏شوند.

وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ: كوه‏ها را مى‏بينى و آنها را بى‏حركت مى‏پندارى، حال آنكه به تندى ابرها حركت مى‏كنند.

شعر زير هم در همين معنى است:

بار عن مثل الطود تحسب انهم             وقوف لحاج و الركاب تهملج‏

لشكرى عظيم همچون كوه كه گمان مى‏كنى براى مقاصدى ايستاده‏اند و حال آنكه با سرعت در حركتند.

كوه‏ها نيز در حركتند ولى همانطورى كه لشكر عظيم كه ابتدا و انتهاى آن ناپيداست، بى حركت به نظر مى‏رسد و ابرهاى وسيع و گسترده كه چون ابتدا و انتهاى آنها را نمى‏بينيم، بى حركت مى‏پنداريم، كوه‏ها را هم بى‏حركت تصور مى‏كنيم. حال آنكه هيچيك از آنها بى‏حركت نيستند. اين وضع مربوط به هنگامى است كه كوه‏ها بر اثر زلزله قيامت از جاى كنده مى‏شوند. چنان كه مى‏فرمايد: «وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ» (در روز قيامت كوه‏ها همچون پشم زده، نرم و بى‏ثبات شده‏اند:

قارعه 5).

صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ: اين است آفرينش خدا كه هر چيزى را متقن و محكم و منظم آفريده است.

قتاده گويد: يعنى هر چيزى را به نيكى آفريده است.

إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ: او به معصيت دشمنان و طاعت دوستان آگاه است.

سپس به بيان جزاى اعمال نيكان و بدان پرداخته، مى‏فرمايد:

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها: كسانى كه كارهاى خود را به يگانه پرستى و اخلاص آرايش بخشند، خير و فايده آن را در آخرت مى‏يابند. يعنى در آخرت پاداش و ايمنى از كيفر به آنها داده ميشود.

حسن و عكرمه و ابن جريح مى‏گويند: خير در اينجا اسم است و نظر به اينكه حسنه بمعنى ايمان و «لا اله الا اللَّه» است هيچ چيزى بهتر از آن نيست. نخعى قسم ميخورد كه مقصود از «حسنه» گفتن «لا اله الا اللَّه» است. مطابق اين مذاق تفسيرى معنى آيه همان است كه در بالا گفته شد. اما گروهى معتقدند كه «خير» در اينجا صفت تفضيل است. يعنى: بهتر! بنا بر اين مقصود اين است كه هر كس عمل پسنديده‏اى انجام دهد، ده برابر به او پاداش داده مى‏شود و پاداش او بهتر از عمل اوست. برخى گفته‏اند: پاداش از اين لحاظ بهتر است كه فعل خداست ولى حسنه فعل انسان است.

برخى گفته‏اند: مقصود از خير، رضوان و خشنودى خداست و معلوم است كه رضوان خدا بزرگتر و بهتر است (وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ: توبه 72) وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ: اكثر مفسرين و همچنين ابن عباس گفته‏اند: منظور اين است كه هر كه مرتكب كفر و شرك شود، به صورت در آتش مى‏افتد.

هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: آنچه گفته شد، كيفر اعمال شماست و ظلمى به شما نميشود.

از امام باقر (ع) نقل شده است كه ابو عبد اللَّه جدلى بر على (ع) وارد گرديد.

حضرت فرمود: ميخواهى در باره سخن خداوند: «مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ ... تَعْمَلُونَ» ترا خبر دهم؟ عرض كرد: آرى فدايت شوم. فرمود: حسنه، دوستى ما اهل بيت و سيئه دشمنى ماست.

پيامبر خدا (ص) فرمود: يا على، اگر افراد امت من روزه بگيرند تا مثل ميخ باريك شوند و نماز بخوانند تا كمرشان خميده شود و دشمن تو باشند، خداوند آنها را در جهنم سرنگون مى‏سازد.

سپس به پيامبر خود دستور ميدهد كه به آنها بگويد:

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها: تنها مأموريت من اين است كه خداى شهر مكه- يا منى- را پرستش كنم كه حرم امن است و چيزهايى كه در جاهاى ديگر حلال است، در اينجا حرام است از قبيل شكار كردن و جنگ كردن و غيره.

وَ لَهُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ: خدايى كه مالك همه چيزهاست و هر چه بخواهد حلال و هر چه بخواهد حرام ميكند.

وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: و مأمورم كه خدا را به يگانگى و اخلاص پرستش كنم.

وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ: و براى شما مردم مكه قرآن بخوانم و شما را به اجراى دستورات آن دعوت كنم.

فَمَنِ اهْتَدى‏ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ: هر كه به حق و عمل به حق هدايت شود، براى خودش هدايت شده است. زيرا پاداش آن به خودش مى‏رسد.

وَ مَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ: و هر كه به حق هدايت نشود و عمل حق انجام ندهد، باو بگو: من از كسانى هستم كه مردم را به كيفر معصيت مى‏ترسانند و آنها را دعوت به طاعت مى‏كنند و قادر نيستم كه كسى را بر ايمان و دين مجبور كنم.

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ: و بمنظور اعتراف به نعمتهاى خداوند كه ترا به رسالت برگزيده بگو: ستايش مخصوص ذات خداست.

سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها: روز قيامت آيات خود را به شما نشان مى‏دهد و خواهيد دانست كه آنچه در عالم دنيا به شما گفته شده، حق است.

برخى گويند: يعنى در همين دنيا عذاب خود را در جنگ بدر به شما نشان ميدهد تا به رأى العين مشاهده كنيد. آن گاه شما را گرفتار عذاب آخرت خواهد كرد.

وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: خداوند از هيچيك از اعمال شما غافل نيست و بنا بر اين كيفر شما را خواهد داد. اما تأخير كيفر شما بخاطر حكمت و مصلحت است.

نظم آيات:

وجه اتصال آيه: «إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ ...» به سابق اين است كه چون قبلا بيان شد كه ايمنى از خطرات قيامت مخصوص مؤمن نيكوكار است گويا كسى مى‏پرسد: حسنه چيست و عبادت كدام است؟ از اينرو مى‏گويد: «إِنَّما أُمِرْتُ ...»